Skip to main content

Full text of "Elektuur 1 1961-4"

See other formats


APRIL 


1961 



TRANSISTOR 

VADEMECUM 

ZENDER MEI 
ÉÉN TRANSISTOR 

DISTORSIEMETER 


STURING VIA 
LICHTNET 

TOONGENERATOR 



meer dan 50 schakelingen 







Postbus 19, AMSTELVEEN 
k TELEFOON 02964-6222 , 


'iAw-iitt:- 









ELEKTRONENBUIZEN 

HALFGELEIDERS 


duurzaam . betrouwbaar . goede service . doelmatige verpakking 


Amsterdam - Tel. 220101 







ELECTRONENBUIZEN M 

STANDARD electronenbuizen UÈEÊm 

munten uit door hoge kwaliteit. 

Naar onze ervaring is de ga- 
rantie-uitval minder dan 0,5 %. 

Uiterst vlot leverbaar. ^ 

vraagt ons prijslijst en condities |||^ 

(StSnSard 


RITRO ELECTRONICA ENGROS 

TELEFOON (02950) 4 91 77 - POSTBUS 178 - HILVERSUM 


speciale attractie 


VAN A. VALKENBERG N.V. VOOR LEZERS VAN DIT BLAD! ! 

TELEFUNKEN TRANSISTOR ONTVANGER MINI-PARTNER 3061 met 6 transistoren 


slechts 25 stuks van deze draagbare transistor-ontvangers stellen wij voor verlaagde prijs beschikbaar voor 
lezers van dit eerste nummer van ‘Electronica wereld’. 

De TELEFUNKEN MINI-PARTNER 3061 is een transistorontvanger 
met 6 transistoren en 1 germanium diode, 5 kringen, middengolf- 
bereik van 515 — 1625 kHz., fijn-afstemming, gedrukte bedrading, 
ferriet-antenne, balans eindtrap, perm. dyn. luidspreker; kast van 
Polystyrol, afmetingen slechts 128 x 75 x 34 mm. 



oorspronkelijke prijs f 13 9, — 

voor 25 lezers van dit blad slechts f 99, — 

Am Valkenberg n.v. 


KINKERSTRAAT 216/222 — AMSTERDAM-WEST — TELEFOON 18 40 22 (4 LIJNEN) 

Verzending door geheel Nederland franco huis. Naar alle werelddelen na ontvangst overmaking plus portokosten. 


4 








april 1961 


ctronica 

wereld 








redactie Bob van der Horst 

uitgave Technipress - Amsterdam 

postbus 1599 - giro 35.88.60 


dit nummer 




I 



illustraties J. Bolland - Vergierdeweg 77 - Haarlem 

voor België Internationale pers - Antwerpen 
Cogels Osylei 40 - PCR 40.36.72 


Electron ica-wereldnieuws 8 

Electronica in Nederland 15 

Frigistor, halfgeleider voor koeltechniek 16 

Laser, een versterker voor licht 17 

Piëzo-electrische bougie 19 

Kernfusie gerealiseerd 21 

Discus-kanaalkiezer van Grundig 24 

Accutron, een electronisch horloge 27 

• Reverbrato (apparaat voor kunstmatige nagalm) 29 

TRANSiSTORGIDS 35 

Ruis in het UHF-gebied 43 

• Distorsiemeter 44 

Toongenerator met d = 0.01 % 46 

• Intercom met transistors 48 

• Radio-metronoom 50 

Sturing over het lichtnet 51 

De luidspreker in de transistorontvanger 53 

• Lichtzender 54 

• Antennebooster voor kleine ontvangers 56 

Tip voor decadebox 56 

• Transistorzender voor telegrafie 57 

Hifi-tuner 58 

Nieuwe dubbelpentode ELL 80 59 

Sony-ontvangers op de Nederlandse markt 61 

Kodavox-tripleplay 61 

Electronica-kruiswoord 63 

Literatuuropgave 63 

De met • aangeduide artikelen zijn voorzien 
van gedetailleerde bouwtekeningen. 


til ctlr. blad opgenomen schakelingen zijn uitsluitend bestemd voor huishoudelijk gebruik (Octrooiwet) • Het toepassen van schake- 
en geschiedt buiten verantwoordelijkheid van de uitgever. • Overneming van artikelen of delen daaruit is toegestaan, mits de bron 
lilt vermeid; de redactie stelt in dat geval prijs op toezending van een present-exemplaar. 




RADIO! 


5 .CcJ 


De nieuwe Witte Kat transistor- 
batterij no 45 haalt alles uit uw 
portable wat er in zit. Maximale 
houdbaarheid. Minimale kosten: 
slechts 1 ct per speeluur! 


Uw portable kan er 'binnen’ niet buiten! 
Vraag inlichtingen bij uw handelaar. 


TT1 KAT 


Batterijenfabriek Herberhold N.V. Utrecht 


technische industrie 



ROBOT amsterdam 


WIJ FABRICEREN: 

radio-transformatoren 
verhuistransformatoren 
spoelbiokken voor 
middengolf en visserijband 

ONZE GROOTHANDEL LEVERT: o.a. 

afspan-materiaal tegen zeer scherpe prijzen. 

TV-antennes 3 el. lichte uitvoering tegen spotprijzen, 
en ander TV-materiaal zoals kamer-isolatoren, lintkabel 
300 Ohm. 

Verder hebben wij de alleenverkoop voor Nederland 
van de FUJI 2-transïstor-radio, welke wij leveren met 
oorschelp, plastic tasjes, compleet met batterij tegen 
de brutoprijs van f 42, — . 

vraagt uw winkelier! 



© 


n.v. diode 

laboratorium voor electronenteehniek 

Emmastraat 36a- Hilversum - Tel. K 2950-14121 


Cll ir'lllAi mnntM voor Spanningen van 50 V— 150 kV-, 
blUllUM UlUDtN: voor stromen van 50 mA— 500 Amp 

C0NTR0LLED RECTIFIERS i binnenkort tot 50 Amp. 

ZENER DIODEN: Sy.SSSSSTi- 

REFERENTIE ELEMENTEN ! per °C, belastbaar met mA. 

L.F. POWER TRANSISTORS : dissipatie. 

MESA TRANSISTORS : Sf JT/S mw . 3 w. 

H.F. POWER TRANSISTORS: 

11111 rCIEinCDC voor magnetische metingen, 

HALL (jtLclUtKj: grote gevoeligheid. 

TUCDI 1 A CDC voor het opwekken van koude d.m.v. 

I nCKIVlU RUCLCKj : het Peltier-effect. Temperatuurdaling 
tot -40° C per element. 


Zeer veel halfgeleiders 


uit voorraad leverbaar 






Wif/ 






groot vermogen 
middel vermogen 
hoge frequenties tot 20 Mc 
middel frequenties ^ 

levering aan handel en industrie 
zeer concurrerende prijzen 
prijslijst op aanvraag 
ook leverbaar Silicon dioden 
trangylator transistoromvormers 
van groot vermogen 


CUKTfcONlóCHt ELEKTROTECHNISCHE INDUSTRIE 

ALOPCX 

VA U AlPHEN&TRAAT 2 YOóR&URG/DtN HAAti HOUAWO 


■BSjpfr al uw geluidstechnische problemen 
naar het gespecialiseerd adres van inter- 
nationale vermaardheid met de uitmun- 
tende service! 


kwartskristallen 


kristalvoetjes 
en verloopvoetjes 


kristalovens in diverse 
uitvoeringen voor 


Tobias M. C. Asser st raat 1 1 -15 
Amsterdam-W. 

Telefoon 0 20-132708 


industrie 


laboratoria 


RH UUR - VERKOOP - REPARATIE 


en amateurs 


Movic 


e.a. BANDRECORDERS, 


Üp voor installateur, handel en industrie 
lilt beste advies. 


Hobbemastraai 125 Den Haag 
Telefoon 332497 


zeer moderne en 
attractieve bekleding 
der koffers 









meetinstrumenten 


industrie 

laboratorium 

onderwijs 

tv-service 

amateur 



CENTRAD TYPE 984 
kristalgestuurde beeldgenerator 4 syst. 

CENTRAD - ANNECY 
783 4-systemen blokkengenerator 
752 buizentester-steilbeidsmeter 
923 radio-fm-t.v.-meetzender 


f 575,- 


- 475,— 

- 495,— 

- 425,— 


UNA. MILANO 

EP 61 5B fm-t.v. wobbelgenerator/marker f 680,— 
EM 61 vierkantsgolfgenerator 10 Hz-1 MHz - 540,— 
CS 18 vervormingsmeter vanaf 0,1 % -7,25 — 

EIKO-KIT- NEW YORK 

232 buisvoltmeter in bouwdoos f 160, — 

idem gebouwd met garantie - 200, — 

460 breedband osdllograaf 0 — 5,5 MHz - 408, — 

idem gebouwd met garantie - 510, — 

vraagt geïllustreerde catalogus 

geluidstechniek 

al jaren zijn wij de specialisten 

op echo- en nagalmgebied 


BINSON 

prof. 3-kanalen echo- en nagaimapparaat 

BINSON 

prof. 1-kanaal echo- en nagaimapparaat 


f 1395, — 


- 1050 — 


FISHER nagalmunit - 495,- 

ASTATIC 

wereldbekende microfoons - dynamisch metschak. f 125,- 
ATLAS microfoonstandaards 


alleen importeur 

ELECRONIC IMPORT 

VELP (G.) — KERKSTRAAT 13 — TELEFOON 39 22 



Satelliet voor amateurs. 

In de loop van 1961 zal in Amerika een kunstmaan, de 
Oscar I (Orbital Satellite Carrying Amateur Radio) worden 
gestart, die met een vermogen van 20 mW straalt op een 
frequentie van 144 Mhz. 

De satelliet zal 1 kg wegen en ongeveer een kubieke decimeter 
groot zijn. Men hoopt, dat amateurs over de gel jIc wereld 
zullen medewerken aan het voor de wetenschap zeer be- 
langrijke object. 

Kort daarna zal een Oscar II worden gelanceerd, die als 
relaisstation werkt. Deze satelliet zal ontvangen op 52 Mhz 
en zenden op 144 Mhz met een vermogen van 50 mW. 

Pas nu is bekend gemaakt, dat bij de ontwikkeling en dc 
start van dc Couricr I meer dan veertig Amerikaanse radio- 
zendamateurs hebben medegewerkt. 


Van 25 augustus tot 5 september 1961 wordt te Berlijn dc 
grote Duitse Rundfunk-, Fernsch- und Phono-Ausstellung 
gehouden. 

Bezoekers dienen zich reeds nu op de hoogte te stellen van 
dc vervoersmogelijkheden en dc hotelaccomodatic, aangezien 
dit voor Berlijn problemen met zich mcc kan brengen. 
Zoals bekend wordt de tentoonstelling éénmaal in de twee 
jaar georganiseerd en worden bijzondere nieuwtjes van dc 
Duitse industrie juist voor deze beurs bewaard. 


Een groep van Amerikaanse zendamateurs heeft zich ver- 
enigd om verbindingen tot stand te brengen via meteoren. 
Dc uit geïoniseerde gassen bestaande staart van meteoren 
blijkt namelijk in staat radiogolven terug te kaatsen, zoals 
dc ionosfccr. 

Plet frcqucnticbcreik van de proeven ligt in het centimetcr- 
golfgcbicd. 

Door middel van deze reflecties op het plasma van dc 
kometenstaart zijn reeds afstanden overbrugd van 2000 km. 
Dc leiding der proeven berust bij Robcrt j. Carpcntcr van 
het Nat. Bureau of Standards te New York. 


Ruimtevaarders behoeven op de maan niet om te komen van 
dorst door de nieuwe ontdekkingen van de North American 
Aviation Ine. te Downcy, Californië. Men is er namelijk in 
geslaagd om met behulp van een fresnellens en een z.g. 


( vervolg op pag. 1 0) 







ALFRED LUDERT n.v. 


AMERSFOORT 



potentiometers 

draadgewonden 

grafiet 


stereo 

half-vaste 



F&T 


efectroiyt-condensatoren 


in kokervorm en aluminiumbuis voor 
bedrijfsspann. 350 en 450 V. 
iaagspann. en miniatuur. 


F&T 


papiercondensatoren 


doopwikkeluitvoering voor bedrijfsspanningen 800 
en 1000 V. 


lli 






Ki 




mm 

sa 

hm 

Mw 



ALA 

opbergdozen 

uit glashelder polystreen 
met stofdichte laden 
afm. 120 x 80 x 30 mm 
De mogelijkheid 
bestaat om deze dozen 
te stapelen en boven- 
dien naast elkaar to 
bevestigen. 


RAACO opbergkasten 

met 8 tot 36 iaden 


ALA rubber matten met vakken 
voorkomen krassen bij reparatie van radio- en 
televisie-toestell- n. 

type radio afm; 540 x 380 x 25 mm 
type televisie afm: 625 x 375 x 20 mm 


Onze cata/ogus van 50 pagina’s, met uitvoerige 
gegevens en prijzen wordt gaarne , aan HANDEL 
en INDUSTRIE, gratis en franco toegezonden. 









samenwerking met TNO te Delft een zg. interferometer 
gebouwd. 

Deze meter heeft ten doel de absorptie van schuimplastic 
over een zo breed mogelijk frcquenticgcbied te bepalen. 

De meter bestaat uit een betonnen koker van 12 meter 
lengte, waarin aan de ene zijde de bekende schuimwiggen 
worden geplaatst, terwijl aan de andere zijde een luid- 
spreker is aangebracht. 

Een in de koker op assen glijdende microfoon meet over de 


(vervolg op pag. 12) 


Een klasse apart vormen 
deze radio ontvangers in 
moderne en 
klassieke uitvoering. 


Uitvoerige inlichtingen en prospecti op aanvraag bij: 

Groothandel H. J. Peters 

OUDERKERK, tel. 02969 - 2204 

Electrotechn. Handelsondern. Th. Waldthausen Jr. 

KORTEN HOEF, tel. 02950 - 12289 

Techn. Groothandel Van der Steeg 

ROTTERDAM, tel. 010 - 78124 

Vaco en Antennetechniek 

BREDA, tel. 01600 - 32787 

Fa. J. S. d’Ancona 

GRONINGEN, tel. 05900 - 22638 

Fa. P. Kamp 

ZWOLLE, tel. 05200 - 12024 


Importeurs voor Nederland: 

N.V. Handelmaatschappij RA FE NA 

Nieuwe Jonkerstraat 17 
Amsterdam, tel. 020 - 223238 


Wereldnieuws 


(vervolg van pag. 8) 


cold-catch (koudevang) apparaat, water tc produceren uit 
basalt. Naar wordt aangenomen is het vulcanischc maanstof 
hieruit opgebouwd. st 

Men is thans in staat uit een blok basalt van 1 kubieke meter 
een hoeveelheid water te vangen van 50 liter. 


Het lassen van hittebestendige materialen is thans mogelijk 
met behulp van een electronenstraal in een vacuümkamer. 
Op deze wijze worden temperaturen bereikt van 6000 graden 
Fahrenheit, die het mogelijk maken om met een snelheid 
van anderhalve meter per minuut tc lassen. Aldus bericht de 
Republic Aviation Corp., Farming Dale N.Y. 


De nieuwe cijfcr-indicaticbuis Z550M van Philips is 
speciaal voor transistorschakelingcn ontwikkeld en behoeft 
slechts een stuurpuls van 5 volt. De brandspanning is 82 volt 
en de kathodestroom van deze nconindicator is 3 — 5 mA. 
De cijfers hebben een hoogte van 3 mm, en zijn ondanks 
de nconrodc kleur zeer goed afleesbaar. 


Voor metingen aan en vervaardiging van speciale soorten 
akoestisch schuim is door Draka Plastics Hillegom in 



A; : 



NYTONE 


neen 

neen 


i£IM' ELECTRONICS - BRONCKHORSTSTRAAT 14 - AMSTERDAM-Z. - TELEFOON (020) 734848 


lips is 
jehoeft 
82 volt 
5 mA. 
ndanks 


en uit 
lanstof 


meter 


ogclijk 
kamer, 
graden 
lelheid 
icht de 


soorten 
;om in 


(bij gelijk eindvermogen 2x10 watt) extra: ingang voor 
magnetische pick-up of microfod'n, ingang voor ,,tape- 
head”, twee hoog- en twee laag-regelaars, gekoppelde 
volumeregelaar voor beide kanalen. 

Het apparaat is verder uitgerust met hoogohmige dubbele 
uitgang voor sturing tape recorder bij opname, twee 
rumble filters en tooncorrectie bij laag niveau. 

NYTONE Stereo-versterker SA-2000 2 x 10 watt f 310 , — 


De Nytone Stereo- verster kers NS-12 en NS-200 zijn 
hoogwaardige versterkers voor de verfijnde luisteraar. 
Het eindvermogen is 2x3,5 watt voor stereo en 7 watt 
voor monaurale weergave. Ingang voor kristal piekup, 
radio, draadomroep of bandrecorder. 

Deze versterkers zijn uitgerust met elk denkbaar be- 
dieningscomfort, zoals tooncorrectie bij laag niveau, 
luidspreker-fase-schakelaar, balansregelaar. Gescheiden 
hoog- en laagregelaars, die voor beide kanalen gekoppeld 
zijn. Eén gekoppelde volumeregelaar. 


NYTONE Stereo versterker NS-12 2 x 3,5 watt f 208 , — 


STEREO VERSTERKERS 


MODEL 


NS- 100 


NS-12 


NS-200 


NS-80 


SA-2000 


NS-4000 


Vermogen: 
Buizen : 


2x3% watt 2x3% watt 2x3% watt 2x10 watt 2x10 watt 2x18 watt 

2-ECL82 2-12AX7 2-12AX7 1-12AU7 2-12AX7 6-12AX7 

1-6X4 2-ECL82 2-ECL82 4-ECL82 4-ECL82 4-EL.84 

1-6X4 1-6X4 1-EZ81 1-ËZ81 1-GZ34 


Ingangen:') 
(fono, kristal 
of keramisch) 
(fono, magn.) 
(auxiliary) 
(tape-head) 


TECHNISCHE 

GEGEVENS 


0,24 en 
0,22 volt 


0,3 volt en 
20 mV 


0,15 volt 


0,1 volt en 
0,15 volt 


0,16 volt 


0.05 volt 


3,5 mV 
2 x 0,5 volt 


4.5 mV 
2x0,5 V 

3.5 mV 


3 mV 
2x0,15 V 
3 raV 


0,15 volt 


2x0,3 volt 


2x0,1 V 


Vervorming : 
Gevoeligheid : 


2% 

50-15.000 Hz 
± 1 db 
*) 

4 > 

— 11 db 

— 14 db 


50-15.000 Hz 50-15.000 Hz 30-25.000 Hz 30-25.000 Hz 30-25.000 Hz 


± 0,5 db 

a ) 

s ) 

± 11 db 
+ 12 db 


± 0,5 db 
’) 
s ) 

± 11 db 
± 12 db 


± 0,5 db 

— 11 db 

— 14 db 


± 0,5 db 

? 

± 11 db 
± 12 db 


± 0,5 db 

? 

± 14 db 
+ 10-14 db 


Volumeregeling : 
Toonregeling : 
bas 
hoog 


Schakelaars: 
inputkeuze ja 

stereolmono ja 

ka naalom wisseling ja 
Idspr. fase : n< 

„loudneu"'^ m 

Balansregelaar: n< 

Filters: 


ja 

ia 

ia 

ja 

|a 

ia 

rumble- 
filter 
2 x 


ia 

ia 

ja 

ja 

hi-filter 
lo-filter 
4 X 


NYTONE 

VERSTERKERS 


Hum-ad/ustm ent: 
Impedantie : 
Ingebouwde 
contact dozen: 


4-8-16 ohm 


4-B-16 ohm 4-8-16 ohm 4-8-16 ohm 4-8-16 ohm 4-8-16 ohm 


1 

5 kg 

30x11x22 


1 

5 kg 

30x11x22 


2 

6,3 kg 
30x25x12 


2 

7,2 kg 
31x26x12 


2 

11 kg 
40x34x13 


Gewicht; 
Afmeting : 


4,3 kg 
24x11x18 


') ingangen zijn per kanaal vermeld — de NYTONE stereo NS-12 heeft dus bijvoorbeeld 2x4 — 8 ingangen 


waarvan twee elk voor 0,3 volt en 20 mV en vier voor 0,3 volt ingangsgevoeligheid. 


de met „auxiliary” aangeduide ingangen dienen voor radio, draadomroep of tape-recorder, 


a ) separate volumeregelaars per kanaal. 


s ) gekoppelde volume-regelaar voor beide kanalen. 

/ .. 

*) voor elk kanaal één gecombineerde hoog/laagregelaar. 


*) gescheiden hoog- en laagregelaars, gekoppeld voor beide kanalen. 


4 ) twee hoog- en twee basregelaars. 


7 ) loudness-schakelaar; tooncorrectie (versterkt hoog en laag) bij laag volume. 








SAM 370 


A.*>r.38 -* 


Antennetestapparaten 

onmisbaar voor antennebouwers 


NEDERIANDSCHE SIEMENS MAATSCHAPPIJ N.V. 
POSTBUS 1068 • 's-OR AV E N H AGE • TELEFOON 1 8 38 SO 
Ai _fc € N V? RItGE NWOOftOIGING VAN 

SIEMENS & HALSKE AKTI E N (§ E S E L ISC H A F i 

l> ( R l I N • MUNCtIÉN 


Wereldnieuws 


(vervolg van pag.10) 


Een brandstofcel, die warmte omzet in electriciteit is ont- 
wikkeld door een afdeling van General Motors in Indiana- 
polïs. De cel is niet veel groter dan een koektrommel en is 
vooral bruikbaar in onderzeeërs, satellieten en ruimte- 
stations. De thermisch-regeneratieve energiebron meet 
slechts het tiende in omvang van vergelijkbare installaties 
met eenzelfde vermogen en kan gezien worden als een 
belangrijke stap tot de ontwikkeling van de brandstofcel, 
zoals die in de toekomst alle kleinere installaties zal ver- 
vangen. Dit project, waaraan thans meer dan 150 laboratoria 
over de gehele wereld werken, zal het mogelijk maken om 
automobielen en vliegtuigen op electromotoren te doen 
werken en onderontwikkelde gebieden op een goedkope 
wijze van energie voorzien. 


Door Philips is een z.g. special quality-buis ontwikkeld, de 
E8 ïoF, die bij een nominale anodestroom van 35 mA een 
steilheid heeft van 50 mA/volt. Voor geïnteresseerde in- 
dustrieën is een artikel beschikbaar met constructie-gegevens 
en toepassingsmogelijkheden. 


Bij de opening van een nieuwe telefooncentrale van Bell 
Telefoon Cy in Illinois zijn enkele nieuwe vondsten bekend 
gemaakt. Zeer bekende telefoonnummers zoals politie, 
brandweer, PTT, kunnen binnen een beperkt gebied met 
twee cijfers worden gedraaid. 

Ook zal het mogelijk zijn om op eenvoudige wijze een 
gesprek op een andere lijn te brengen, als de opgeroepene 
zich elders bevindt. 

Ook bevindt zich in elk apparaat een geheugen, dat er voor 
zorgt, dat als de opgeroepene in gesprek is, zijn nummer 
zolang wordt herhaald (automatisch), tot de lijn vrij is. 
Op dat moment krijgt ook de aanvrager een weksignaal. 

De nieuwe centrale is geheel getransistoriseerd en werkt 
met een fotografisch geheugen. 

Het proefobject is bedoeld om al de nieuwe mogelijkheden 
te onderzoeken om ze later in het normale verkeer te kunnen 
toepassen. 


Door de firma M. O. Valve (die de beroemde KT66 en 88 
op de markt brengt, is thans een KT77 ontwikkeld, een 
beam-tetrode, die in ultra-lineaire balansschakeling met 
vaste NRS een vermogen kan leveren van 70 Watt bij een 
vervorming van minder dan ï %. 

De KT 77 is ook zeer geschikt voor serie-stabilisatie. 


Voor tiet uitwérken 

var. een sanb'edng zgn voo'Sf dikwijls 
neringen, teneinde net antènretype 
•.e bepalen, noodza<eiijk. 

Bij de controle 

van installaties is met de instrumenten snelie 
nreeeimg van versterkers, instei'en van sperkrngen, 
beeldcontro'e, net bepalen van de signaal/ruis- 
verno.iding en lokalisatie van louter, mogelijk 


Bij de oplevering 

van installaties kunnen de vccrgeschreven min mum 
antennespannmgen aar. de aansiuitpanten 
wC'den gecontroleerd 

Vraagt toezending van een urocnure mzake 
AM/FM testapparaat SAM 313 bW, TV Band I en 
,i' testapparaat SAtvt 317 cW en Bond IV 
voorzetapparaot SAM 370. 


gehele lengte van de koker de hierin optredende buiken en 
knopen van terugkaatsende geluidsgolven. 

Op de klok leest de meetassistepte de meetindicaties af, die 
de mate van absorptie aangeeft. 


12 


iag.10) 


jjjj| 


idïana- 
ïl en is 


:allaties 
ils een 
stofcei, 
ral ver- 
>ratoria 
ken om 
e doen 
tedkope 




miniatuurrelais 




I 1-1.5 O'Z, 5 



Afmetingen: 

12 x 21,5 x 23 mm, inclusief stofkapje, gewicht: 14 g. 
bijzonder geschikt voor toepassing in gedrukte 
schakelingen. 

gevoeligheid max. 58 AW - 60 mW 

spoelweerstanden 3,6—3500 Ohm 

contacten max. 2 u, zilver of verguld zilver 

per contact max. 100 V - 1 A - 30 W 

capaciteit 1,5 PF 

LEVERING UITSLUITEND AAN HANDEL EN 
INDUSTRIE. 

VOLLEDIGE GEGEVENS {ook van vele andere en grotere 
typen) OP AANVRAAG. 


eld, de 
nA een 
:rde in- 
egevens 


an Bell 
bekend 
politie, 
ied met 

ijze een 
roepene 


vrij is. | 
naai. 

i werkt I 

jk heden .! 

kunnen 


S6 en 88 
eld, een 
ing met 
t bij een 


N.V. HANDELMAATSCHAPPIJ MALCHUS 

G. v. d. Lindestraat 18-20, Rotterdam, tel. 010-3 56 55 (3 lijnen) 


SUPERIEURE WEERGAVE MET 


gtlARO 


«ff® PUP 


WÉÈF^ 


'-Ssiisls ngÉlÉk 




„STUDIO” BANDRECORDER-DECK 

Indrukwekkend resultaat van rijpe ervaring. 
Geschikt voor spoelen met een diameter van 18 cm. 

Drie bandsnelheden : 19 - 9,5 - 4,75 cm/sec. 
Dubbelspoor. Pauze-schakelaar. f225,- 




MARTIN VERSTERKER 

Deze versterker is speciaal ontwikkeld om samen met het 
Collaro „Studio” bandrecorderdeck te worden gebruikt. 

De versterker wordt geheel compleet en gemonteerd 
(met gedrukte bedrading) geleverd, voorzien van een 
uitgebreide beschrijving en 
montage-aanwijzingen. f 150.- 

FA. A. BRANDSTEDER-AMSTERDAM 

3e Schinkelstraat 33 - tel. 721034-798616 


4 - JJm 



' ' ' ' . :■ : 








• • 

. • ■ • . 


MODEL H 403 
Opbouwmaten 
310 x 200 mm 








sg tej 


S^^SïïKSaSsjtïSSSÏ! 




MODEL P-3 
Opbouwmaten 380 x 205 
f 47,50 


{ ; 1 

l-': ' ' I 




TYPE E 9 1 $,25 

In twee kleuren 1 11 


SSïtó? 






PssksëP''*' 

4' WWJ jra 






T~ ; 


APRIL 1961 


Redactie : Bob van der Horst 



Electronica in 

Nederland en in de wereld 


Het verschijnen van een nieuw tijdschrift op electronisch 
gebied lijkt in ons beperkte taalgebied verwonderlijk, te- 
meer, daar er reeds enige van goed gehalte op de markt zijn. 
Toch wekt dit minder verbazing, als men aanneemt, dat juist 
in het Nederlandse taalgebied de honger naar kennis op dit 
terrein relatief groter is dan waar ook ter wereld. 

De oplage van electronica-tijdschriften is, gerekend naar 
het bevolktngstal, in Nederland enige malen groter dan die 
in Duitsland, Engeland of Amerika. 

Zou dit al voldoende zijn voor de uitgave van Electronica- 
wereld, ook het feit, dat de advertentie-mogelijkheden voor 
het Nederlandse taalgebied kleiner zijn dan in de V.S. of 
Engeland. 

Het is moeilijk deze grotere belangstelling te verklaren. 
Natuurlijk kan men overwegen, dat de aanwezigheid van 
een wereldconcern als dat van Philips in hoge mate hiertoe 
heeft bijgedragen. 

De sterke groei van dit bedrijf heeft in de laatste decennia 
andere industrieën aangelokt en meegetrokken en een steeds 
grotere vraag naar technici doen ontstaan. 

Deze groei zou echter onmogelijk zijn geweest, als er geen 
belangstelling voor deze tak der techniek had bestaan. 

Deze belangstelling was er reeds vanaf de eerste proeven van 
Marconi. Minstens 50 % van alle 50-jarigcn en ouder heeft 
zelf een radio-ontvangcr gebouwd en één der omroep- 
verenigingen draagt dit sterke rad io-amateur isme zelfs in 
haar naam (VARA). 

Is hiermede de ook nu nog steeds groeiende liefde voor dé 
radiotechniek verklaard, dan duikt al direct een nieuwe 
vraag pp, n.1. hoe juist in een land als het onze de electronica 
zo’n sterke greep heeft kunnen krijgen. 

Zou dit in Duitsland hebben plaatsgevonden, dan zou hier- 
over niemand zich hebben verwonderd, aangezien bij de 
Duitser alles wat met techniek te maken heeft in zijn 
vingertoppen zit. ' 

Ons volk is echter ingesteld op handel, landbouw en visserij 


en wat misschien nog opvallender is, andere takken der 
techniek (de auto misschien uitgezonderd) vinden hier weinig 
vaste grond onder de voeten. 

Nederland en België hebben weinig grote geleerden op 
technisch gebied voortgebracht. Natuurlijk zijn er namen als 
Prof. Donders, Prof. Oort, Prof. Keesom en anderen, die 
wereldfaam genieten, maar gemeten naar de belangstelling 
voor de radiotechniek zijn dit er relatief weinig. Men kan 
moeilijk namen als Fokker, Philips, Idzerda en van Doorne 
in één adem noemen met Hertz, Stephenson, Wright of 
Lee de Foreest en Diesel. 

Met recht kan hier dus worden gesproken van een uit- 
schieter en naar onze mening zou deze gerichte belangstelling 
aanleiding kunnen zijn voor het proefschrift van een 
socioloog. 

ELECTRONICA-WERELD is natuurlijk geen proefschrift 
en het ligt dan ook niet op onze weg een oplossing te geven 
voor dit probleem. 

Wel ligt het op onze weg nieuwe ontwikkelingen te signaleren 
ze in praktische schakelingen aan de lezer voor te dragen en 
op een eenvoudige wijze de vaak moeilijke elcctronische 
techniek hanteerbaar te maken. 

Wij zijn ervan overtuigd, dat dit eerste nummer niet aan 
ieders wensen voldoet, doch dit is te wijten aan opbouw- 
gebreken. De kritische lezer, die meent, dat hij wat betreft 
de inhoud duidelijk omschreven verbeteringen nood- 
zakelijk vindt, wordt uitgenodigd dit aan de redactie te 
melden. 

Desondanks hopen wij, dat de kennismaking voor U prettig 
zal zijn en dat wij in de toekomst op Uw leesgierigheid 
mogen rekenen. 


REDACTIE 


15 






Frigistor 




NIEUWE HALFGELEIDER Sj 
OPENT DE WEG VOOR § 
ELECTRONISCHE KOELING & 


Op het gebied van de semi-conductors 
(waartoe o.m. ook de transistors beho- 
ren) heeft zich opnieuw een belangrijke 
progressie voltrokken, n.1. de ontwikke- 
ling van een nieuw thermo-electrisch 
element — FRIGISTOR genaamd 
dat de conversie van warmte in koude 
mogelijk maakt. 

Deze Frigistors kunnen derhalve als 
koelelement worden toegepast, dit met 
het grote voordeel, dat weer tal van 
nieuwe gebruiksmogelijkheden zijn ont- 
staan, speciaal in die gevallen waar con- 
ventionele koelmethoden te omslachtig 
of niet uitvoerbaar waren. 

Basis van de Frigistor is een nieuw 
materiaal (een viervoudige verbinding 
van bismuth, selenium, tellurium en anti- 
monium) dat ontwikkeld werd door de 
Amerikaanse Needco-groep en.de soort- 
naam „Neelium” heeft verkregen. De 
coëfficiënt is zeer gunstig (Z = 3 k 3,5 
x io-3grK-i), terwijl eveneens de relatief 
lage kostprijs van het Neelium een kar- 
dinale factor is. 

Uitvoering 

Een Neelium N-6 legering wordt tot 
kubusjes van 4x4x4 mm verzaagd en 
voorzien van stripvormige koperen ver- 
bindingen aan ,,p” en „n” kant, ver- 
volgens gehuld in een „sealed” plastic 
kapsel. Naargelang van het type bevat 
een Frigistor 1, 2, 4 > 16 of 32 dezer 

elementen. Meervoudige uitvoeringen 
zijn raatvormig opgebouwd en een der- 
gelijke module met 8 elementen in serie- 
schakeling meet slechts 2.5 x 2.5 x 0.6 
cm. Het enkelvoudige type heeft het 
formaat van een drukknoopje. 

Principe 

Evenals voor alle „solid state”elementen 
geldt, is de werking vrij ingewikkeld en 
dus beslist niet in enkele woorden samen 
te vatten. Schetsmatig uitgedrukt: de 


werking berust op een controleerbare 
diffusiebeweging van vrije elektronen. 
Fundamenteel voor het principe is het 
Peltier-effect, dat grondslag is van de 
thermo-elektrische stroomopwekking di- 
recte omzetting van warmte in electri- 

Toepassingen 

Alhoewel nog in het ontwikkelingssta- 
dium, is bereids de verwerkelijking van 
thermo-elektrische koelkasten reeds aan 
de orde. Interessant is in dit opzicht de 
mogelijkheid van fabricage van mobiele 
installaties met een tnhoud van 30 - 60 
liter voor auto’s en toeringcars, gevoed 
uit de 12 V accu. 

Verder valt te voorzien dat Frigistors 
een grote rol zullen gaan spelen op het 
gebied van de airconditioning, aanzien- 
lijke vereenvoudiging ligt hier in het 
vooruitzicht. 

Voor de hand liggend is de toepassing 
in. de elektronica (koeling van transis- 
toren en gelijkrichterdiodes voor groot 
vermogen, temperatuurstabilisatie van 
kwartsoscillatoren etc.), in de scheikunde 
(destillatieprocessen, bepaling van smelt- 
punten enz.), in de microscopie (koeling 
van microtomen), medische applicatie 
(koeling van plasma, cultures e. d., als- 
mede temperatuurregeling voor incu- 
batiekamers). Ook voor wetenschap, in- 
strumentatie, en militaire toepassingen is 
de hoge nutswaarde van dit nieuwe me- 
dium evident. 

Op het commerciële vlak (gebruiksappa- 
ratuur) en in de industrie (stromende 


vloeistoffen en gassen o.m.) heeft het 
verschijnen van de Frigistor weer gans 
nieuwe mogelijkheden geschapen. Tal 
van interessante ontwikkelingen zijn 
gaande, realisering hiervan valt binnen 
afzienbare tijd te verwachten, 
citeit). Dit proces is ook omkeerbaar en 
waar het nu kort gezegd om gaat: bij 
toevoering van elektrische energie aan 
een Frigistor zal dus warmte ontstaan. 
Karakteristiek hierbij is echter dat deze 
warmte-ontwikkeling aan één zijde van 
het contactoppervlak optreedt en gepaard 
gaat met een temperatuurdaling aan het 
andere contactoppervlak. 

Bewerkt b.v. de stroomdoorgang dat de 
„ warme kant” op 21 0 C komt, dan zal 
de temperatuur aan de „koude kant” af- 
nemen tot — 40° C. Strevend naar een 
evenwichtstoestand zal het element het 
„tekort aan warmte” aan de koude kant 
willen teniet doen en het „teveel” aan 
de warme kant (door overdracht aan de 
lucht) afstoten. De Frigistor is dus een 
warmtewisselaar of anders gezegd een 
„warmtepomp”. 

Hier treft een zekere analogie met wat 
er gebeurt bij compressie of condensatie 
van gassen, zoals in absorptie- of com- 
pressorkoelkasten, en de conclusie ligt 
voor de hand dat in dit fenomeen geheel 
nieuwe mogelijkheden voor koeling lig- 
gen opgesloten. Vooral daarom ook zo 
belangrijk omdat hier geen bewegende 
delen aan te pas komen en uit dien hoofde 
van volstrekte geruisloosheid. 

Het „pompvermogen” per cel bedraagt 
i Watt (.890 kcal/hr) aan thermische 
energie en komt voor een F- 3 2 type 
(stroomsterkte 15 A en een „hot junc- 
tion” temperatuur van 30° C) uit op 
32.86 W bij een „verevening” van 10 °C 
en 3.84 W bij 6o° C. 

De max. klemspanning per cel is 0.6 V, 
de stroomsterkte 6 - 18 A. Voor stan- 
daardtypen is het toelaatbaar tempera- 
tuurgebied o - 50° C, daarnaast bestaan 
speciale uitvoeringen voor xoo - 160 °C 
en voor 300 °C. Al naar gelang van het 
gewenste koelvermogen kunnen meer- 
voudige Frigistors parallel geschakeld 
worden en de bedrijfsspanning kan dan 
12 V bedragen. 



Electronica- wereld verschijnt in 1%1 nog 3 maal: 22 augustus. 
15 oktober en 1 december. . 

Voor deze drie nummers geldt een abonnementsprijs van f 3.4b. te 
storten op giro 35.88.60 t.n.v. Technipress-Amsterdam; of per post- 
ujiecal r«» rpndpn aan oostbus 1599 te Amsterdam. 






Zo ziet de optische versterker 
met het synthetisch robijnkristal 
eruit. 


Een naaldscherpe intensieve ' licht- 
bundel, waarmee de afstand tussen 
de aarde en de maan op zichtbare 
wijze kan worden overbrugd, is 
kortgeleden opgewekt in het Bell 
Telephone laboratorium te New Jer- 
sey. Dit meest intensieve licht, dat 
men ooit op aarde heeft „gemaakt”, 
vindt zijn oorsprong in een optische 
versterker. Dit toestel, laser ge- 
noemd, maakt gebruik van atoom- 
krachten en wekt bij zeer hoge 
stralingsenergieën trillingen op met 
golflengten, die veel kleiner zijn dan 
die van radio- of microgolven. Deze 
golven, die zo klein zijn, dat ze in het 
gebied vallen waarvoor ons oog ge- 
voelig is en die dus zichtbaar zijn, 
bieden geweldige mogelijkheden. Zo 


is het mogelijk gebleken de in de 
laser (light amplification by stimu- 
lated emission of radiation) opge- 
wekte lichttrillingen te gebruiken 
om berichten over te brengen. Deze 
zichtbare trillingen reageren name- 
lijk op dezelfde wijze als radiogolven 
en kunnen dus dienst doen als draag- 
golven waarop de berichten worden 
geïnjecteerd”. 


De mogelijkheden van de in de laser 
opgewekte lichttrillingen zijn hier- 
mee niet uitgeput. Doordat de straal 
uitzonderlijk scherp kan worden 
gericht en daarbij absoluut geen 
hinder ondervindt van luchtstorin- 
gen en stoorzenders, kan zij oneindig 
veel meer informatie bevatten dan de 
heden ten dage gebruikte radiostraal. 
Dit houdt in dat duizenden TV- 
beelden en nog eens duizenden en 
duizenden telefoongesprekken tege- 
lijkertijd van continent naar conti- 
nent kunnen worden overgeseind. 
Teneinde de kaarsrechte, zuiver paral- 
lel lopende stralen de aardkromming 
te laten volgen, kunnen op grote 
afstand van elkaar spiegels dienst 
doen als relaisstations. 

Ook doelen, ver in het heelal, kunnen 


Li chtv er sterker opent 
nieuw wetenschappelijk gebied 


Boven : 

Dr. Th. H. Maiman bestudeert de 
onder zijn leiding vervaardigde 
lichtversterker. 



worden beschenen. Richt men de 
straal bijvoorbeeld op de maan, dan 
zal zij, indien zij een doorsnede heeft 
van io centimeter, een oppervlakte 
van' slechts 150 meter doorsnede 
verlichten. Zou het mogelijk zijn een 
normaal zoeklicht met dezelfde in- 
tensiteit naar de maan te richten, dan 
zou het beschenen gebied duizenden 
vierkante kilometers bedragen. Niet 
alleen de maan, ook andere planeten 
en ruimteschepen kunnen worden 
beschenen. Wanneer men de terug- 
gekaatste stralen laat inwerken op 
fotogevoelig materiaal, verkrijgt men 
door de grote helderheid van de 
stralen nog nimmer waargenomen 
afbeeldingen. 

Het ligt voor de hand, dat de in de 
laser opgewekte lichttrillingen uit- 
zonderlijk goed te gebruiken zijn als 
communicatiemiddel tussen ruimte- 
schepen onderling. 

Wanneer wij een electrische lamp of 
een lucifer ontsteken, wekken wij 
licht op. Dit licht heeft geen scherp 
afgestemde golflengte, maar bestaat 
uit een zeer groot spectrum. Doordat 
bepaalde golflengten in dat spectrum 
overheersen, ontstaat gekleurd licht. 
Het licht nu, dat door de laser wordt 
verkregen heeft een zeef begrensde 


golflengte en heeft een uitzonderlijk 
zuivere kleur, dat monochromatisch 
wordt genoemd. Tot nu toe heeft 
men slechts de langere golflengten 
kunnen opwekken, waarvan het licht 
rood is. Hoe kortere golflengten men 
weet op te wekken, hoe groter de 
mogelijkheden zullen zijn. De andere 
uiterste grens van het zichtbare licht: 
blauw heeft men nog niet bereikt. 

Toch is het bestaande radiospec- 
trum dank zij de laser nu reeds zo’n 
10.000 maal uitgebreid. Het wer- 
kingsgebied ligt namelijk in de buurt 
van 500.000 millioen megahertz, 
terwijl het radiospectrum tot 50.000 
megahertz loopt. 

Door de hoge concentratie van de 
lichtstralen ontstaat een immense 
hitte, waardoor het mogelijk is in- 
dividuele bacteriepartijen, kleine 
plantjes en andere zeer kleine be- 
standdelen te bestralen en te laten 
verdampen. De hitte is tevens instaat 
oppervlakken chemisch of metal- 
lurgisch te veranderen. De mogelijk- 
heden liggen bijgevolg niet alleen 
op het biologisch en medisch vlak, 
maar evenzeer op het industrieële. 

Metingen over zeer lange afstanden, 
die tot nog toe onmogelijk waren, 
geven de geleerden informaties te 


over om de relativiteitstheorie en de 
theorieën over kleur- en energie- 
veranderingen van Einstein in de 
praktijk te toetsen en verder uit te 
werken. 

In eerste instantie is de laser, die is 
voortgekomen uit de reeds enige tijd 
met succes werkende maser (micro- 
wave amplification by stimulated 
emission of radiation), ontwikkeld 
door geleerden van Hughes Aircraft 
Co, waarbij de leiding berustte bij 
Dr. Th. H. Mainmann. De Bell 
Telephone Company onderzoekt ech- 
ter momenteel de mogelijkheden op 
praktisch gebied, zoals communi- 
catiedoeleinden, e.d. 

Masers zowel als lasers zijn gebaseerd 
op de eigenschap van zekere stoffen 
om zich als een soort reservoir voor 
electromagnetische energie te ge- 
dragen. Een van deze stoffen is het 
rode robijnkristal, dat om zijn taak 
te vervullen diepgekoeld dient te 
worden en wel tot 452 graden 
Fahrenheid onder nul. Om deze zeer 
lage temperatuur van slechts 8 gra- 
den boven het absolute nulpunt te 
bereiken, maakt men gebruik van 
vloeibaar heliumgas. Ondanks deze 
geweldige eisen is de laser een be- 
trekkelijk klein toestel, dat slechts 
10 kilo weegt. Het synthetisch ro- 
bijnkristal wordt blootgesteld aan een 
zeer krachtige witte lichtstraal. De 
chroomatomen, die in het kristal 
aanwezig zijn en die het kristal zijn 
typische rode kleur geven, absor- 
beren een gedeelte van de lichtener- 
gie met als gevolg dat ze tot een ho- 
gere energieniveau worden geacti- 
veerd. Deze toestand blijft bestaan 
tot een paar atomen uit zich zelf weer 
naar een lager niveau vallen. Dit 
heeft een soort kettingreactie tot 
gevolg en deze kettingreactie, die 
nogal abrupt verloopt, gaat gepaard 
met lichtuitstraling. Door het toe- 
voeren van nog grotere licht cn 
electrische energieën wil men trach- 
ten continucstralen op tc wekken 
van nog kleinere golflengten. Hier- 
mee is men in Oxford reeds bezig. 
Het licht en de werking van deze 
uiterst kleine golflengten zijn zo 
intensief als het licht van de zon. 


LAMPLICHT BESTAAT UIT TRILLINGEN VAN VERSCHILLENDE GOLFLENGTESOORTEN 
EN KAN MET LENZEN NIET TOT ÉÉN PUNT WORDEN GEFOCUSSEERD. 




DE TRILLING VAN DE "LASER" IS ENKELVOUDIG EN TOl EEN SCHERPE PUNT 
met behulp van lenzen te FOCUSSEREN. 



ROBIJN LASER 


VLAKKE GOLF 





WAV 


18 






PIËZO-ELECTRISCHE 


Magische „vonkpomp” maakt bezine-motor eenvoudiger, 
kleiner, lichter en verhoogt de betrouwbaarheid onder 
alle omstandigheden. 


BOUGIE 


Door de ontwikkeling van een nieuw 
keramisch materiaal, genaamd PZT, 
is in Amerika een ontsteeksysteem 
uitgevonden, dat het mogelijk maakt 
de benzine-motor onafhankelijk van 
de accu te laten werken. 

Het systeem paart eenvoud aan lage 
kosten en hoge betrouwbaarheid en 
zal binnen afzienbare tijd in ieder 
geval worden toegepast in benzine- 
motoren voor de industrie voor 
scooters en voor voertuigen, waarin 
kleine ééncylindermotoren worden 
toegepast. 

Het ontwerp wordt een vonkpomp 
genoemd, omdat door middel van 
druk een vonk van zeer hoge span- 
ning wordt geproduceerd. 

De vonkpomp werkt op het principe 
van het natuurkundig effect, dat 
piëzo-electriciteit heet en als zodanig 
reeds jarenlang gebruikt wordt in de 
kristal-pickup van de platenspeler. 
Bij de pickup gaat het om een bijna 
onzichtbare beweging van de naald 
door de groef. Toch veroorzaakt 
deze zwakke, variërende druk, nog 
altijd wisselspanningen tot één volt, 


die dus tot tonen in de luidspreker 
worden. 

Om een vonk in de bougie teweeg te 
brengen is heel wat meer spanning 
nodig, n.1. tussen 15.000 en 30.000 
volt. 


Er zijn nu kristalsoorten gebakken 
uit lood, zirconium en titanium, die 
dit piëzo-electrische effect in hoge 
mate bezitten. Dit kristal is niet het- 
zelfde materiaal als waaruit vazen 
worden gemaaktf maar ziet eruit als 
grafiet en heeft een kristallij ne struc- 
tuur, d.w.z. een symmetrische op- 
bouw van moleculen, zoals die bij 
sneeuwvlokken. 

Het thans ontwikkelde keramische 
materiaal, dat de formulenaam PZT 
draagt, kan een spanning tot 30.000 
volt leveren, afhankelijk van de 
grootte van het keramiek en de erop 
uitgeoefende druk. 

In het model van de motor, die vorige 
maand zowel in de U.S., als in Enge- 
land werd gedemonstreerd, was de 
vonkpomp toegepast bij een één- 
cylinder twee-takt motor en woog 
ongeveer 2 30* gram. 

Het meest verrassende was wel, dat 
de motor werkte zonder accu, terwijl 
andere onderdelen, als bobine, con- 
densator, onderbreker en verdeél- 
kap eveneens ontbraken. 

Al deze onderdelen worden ver- 












vangen door de PZT-ontsteking, 
bestaande uit een blokje pastic, waar- 
in twee stukjes PZT-keramiek, en 
een hevel, die op een excentrisch 
wieltje rust, dat op de as van het 
vliegwiel loopt. Het wieltje zorgt 
ervoor, dat de hevel heen en weer 
wordt bewogen om op die manier 
steeds precies op tijd de vonk te 
„pompen”. 

De belangrijkste voordelen van de 
motor met PZT-ontsteking zijn wel: 


1) Gemakkelijk starten, heet of koud 
en onafhankelijk van de snelheid, 
zowel bij 3 als bij 3000 omw/min. 

2) Hoge betrouwbaarheid, het ergste 
wat kan gebeuren is breuk van de 
hevel, doch aan de constructie 
hiervan is zoveel aandacht be- 
steed, dat dit onmogelijk is. 

De betrouwbaarheid wordt nog 
duidelijker, als men bedenkt wel- 
ke onderdelen (die meestal juist 
motorpech veroorzaken) over- 
bodig worden. 

5) Eenvoud van ontwerp, waardoor 
bij massaproductie een lage prijs 
kan worden bereikt; 

4) Gewichtsbeperking (bij een ket- 
tingzaag ong. één kilo). 

5) De ontsteking is waterproof. 


BEVESTIGING VAN 
PIEZO ELECTRISCH 
ELEMENT 


HOOGSPANNING 

naar 

BOUGIE 


Binnen enkele weken verschijnt de buizengids 1961 met 
karakteristieken, aansluitgegevens, bedrijfsgegevens en grensdata 
van de meest moderne typen zoals ECL 86, ELL 80, 6 BR 7. 
Daarbij natuurlijk de meest gebruikte typen, zoals ECC 83 en 
EL 84. Behalve ca. 50 novalbuizen worden bovendien een aantal 
der meest bekende transistors behandeld. 

Prijs f 1,95 - Bij voorintekening door storting op giro 35.88.60 
van Technipress-Amsterdam vóór 30 april f 1,35. 


Natuurlijk zijn er bij al deze voor- 
delen ook nadelen en wel, dat de 
temperatuur niet boven 125 0 celsius 
mag komen, en dat de levensduur 
van de vonkpomp niet onbeperkt is. 
De vonkpomp werkt in ieder geval 
500 uur bij 3600 omw/min. en zal 
dus na 25.000 km moeten worden 
vervangen, evenals de bougie, die er 


VLIEGWIEL 


na 15.000 tot 20.000 km uit moet. 
Hoewel de vonkpomp op dit moment 
' nog slechts voor één-cylinder twee 
of viertakt motoren wordt ver- 
vaardigd (speciaal o.a. voor de Lam- 
bretta-scooter) kan de uitvoering 
voor automotoren toch binnenkort 
worden verwacht. 

Volgens deskundigen zal bij een 
verdere ontwikkeling van de vonk- 
pomp een constructie worden ge- 
vonden, waarbij de druk in de cy- 
linder voldoende zal zijn om een 
vonk te produceren. In dat geval zal 
de vonkpomp een plaats vinden in het 
huis van de bougie, de zelfontsteken- 
de bougie. 

Deze ontwikkeling kan binnen twee 
jaar worden verwacht volgens de 
fabrikanten van het keramische PZT, 
de Brush Cy te Southampton en de 
Clinton motorenfabriek te Croydon. 
Binnen enkele maanden zullen bui- 
tenboordmotoren, scooters, land- 
bouwmachines en andere machines, 
waarin lichte motoren worden ge- 
bruikt, op de markt verschijnen met 
de vonkpomp. 

De vonkpomp zal voor de benzine- 
motor waarschijnlijk een even grote 
rol gaan spelen als de transistor in de 
electronische industrie. Het wachten 
is nu op de zelfontstckendc bougie. 



ZONNEHITTE IN HET LABORATORIUM HEET: 



Geleerden van de Universiteit van 
Californië is het gelukt om gedurende 
één duizendste deel van een seconde 
een temperatuur op te wekken van. 
zestig miljoen graden Fahrenheit 
ofwel de temperatuur van de zon. 
Een dergelijke proefneming heet 
in wezen het temmen van de water- 
stofbom, maar de geleerden weigeren 
alsnog deze benaming, omdat zij 
weten dat er nog heel wat moet ge- 
beuren alvorens zij dit berichtkunnen 
bekendmaken. 

Toch spreken berichten uit verschei- 
dene universiteiten , van Amerika 
en Engeland over vergevorderde 
proefnemingen die uiteindelijk zullen 
leiden tot een nieuwe en goedkope 
energie die kernfusie heet. Sinds de 
eerste waterstofbom in 1952 in de 
Stille Oceaan ontplofte was de weten- 
schap in staat tot het opwekken van 
temperaturen als die welke voor- 
komen in het binnenste van de zon. 
Opwekken alleen betekende echter 
een ramp en het moeilijkste van deze 
ontketenende kracht was het ketenen 
ervan. Bij de zogenaamde atoombom 
wist men het ontploffingsproces, dat 
kettingreactieheet, in te tomen in de 
kern-reactors, dié thans over de 
gehele wereld met behulp van ura- 
nium energie leveren. 

Bij de kernfusie lag de zaak anders. 
Het verschijnsel dat bij de kernfusie 
optrad heet plasma en het betekende 
een soort gasachtige toestand waarin 
moleculen uiteen vallen in ionen en 
elektronen. 

Reeds in 1930 vond de bekende 
Engelse astronoom, Sir Arthur Ed- 
dington, de sleutel tot het gigantische 
proces dat in de zon gaande is. 
Hij toonde aan, dat deze gloeiende 
gasmassa zo heet was dat de inwen- 
dige temperatuur 15 tot 30 miljoen 
graden Celsius bedraagt. Later be- 
rekende Dr. Hans Bethe, een kern- 
fysicus van de Amerikaanse Cornell 
Universiteit, dat de inwendige zonne- 


hitte gelijk is aan tien triljoen ex- 
ploderende waterstofbommen. Bethe 
wist, dat de vijftien miljoen graden 


Celsius een veel te hoge temperatuur 
was voor een chemische verbrandings 
reactie, zoals bijvoorbeeld bij hpt 




verbranden van brandstof in een 
motor of raket. De uiterste tempera- 
tuurgrens hierbij bedraagt ongeveer 
■zesduizend graden Celsius en boven 
deze temperatuur vallen de mole- 
culen door hun heftige en ongeregel- 
de bewegingen 'uiteen in individuele 
atomen, die onderling geen enkel 
verband meer hebben. Uit deze 
werveling ontstaat nu het plasma, 
een beweging van vrije elektronen, 
positieve ionen en neutrale atomen. 
In deze werveling kunnen de atomen 
zulke énorme snelheden ontwikkelen 
dat ze met geweld in elkaar dringen, 
de fusie. Hierbij komt een enorme 
hoeveelheid energie vrij in de vorm 
van warmte. 

In de zon worden vier waterstof- 
kernen omgezet tot i heliumkern, 
waarbij koolstof als tussenelement 
fungeert om de reactie uit te voeren. 
Wanneer vier waterstofkernen zich 
combineren tot i heliumkern, ver- 
liezen ze eenhonderste deel van hun 
massa. Hier zien we in de praktijk, 
wat Dr. Albert Einstein heeft be- 
rekend: E = mc 2 , of duidelijker ge- 
zegd: een klein beetje massa kan 
worden omgezet in een onvoorstel- 
bare hoeveelheid energie. 

De kernfusie in de zon ontstaat door 
de enorme hitte, die op haar beurt 
weer ontstaat door de druk van bui- 
ten naar binnen in de zon. Het lijkt 
op de fietspomp, die aan de onder- 
zijde warm wordt als gevolg van de 
luchtdruk. 


foto i — kernfusie op de %pn zichtbaar 
gemaakt. Doordat de zonneschijf is af- 
gedekt is de geïoniseerde zptitievlam duide- 
lijk zfhtbaar. 

foto 2 — Met een snelheid van 9 o km per 




Het is duidelijk dat de geleerden 
begonnen met het onderzoeken van 
de status plasma en tot hun grote 
verwondering ontdekten zij dat men 
hier op aarde reeds lang gebruik 
maakte van plasma. Plasma kan bij- 
voorbeeld ontstaan bij lagere tem- 
peraturen als een elektrische stroom 
door gas stroomt. Het gas is dan 
geïoniseerd en thuis maken wij ge- 
bruik van de TL-buis waar hetzelfde 
gebeurt. In de TL-buis ioniseert 
echter een klein gedeelte van het 
aantal atomen en eerst bij 12.000 
graden Celsius worden alle elek- 
tronen van de kernen losgewerkt. 
Nu ontdekte men dat zich ook het 
plasma-verschijnsel voordeed bij de 
schokgolf die wordt opgewekt door 
bijvoorbeeld een geleid projectiel 
of een supersonisch vliegtuig, dat 
onze dampkring doorklieft — een 
lichtende streep achter zich latend. 
Dit supersonisch „geknal” bestaat 
in feite uit een plasma van elf tot 
dertigduizend graden Celsius. 

De geleerden togen dus aan het werk 
om een soort schokbuis te maken, 
waarin deze „knal-toestand” kunst- 
matig werd opgewekt. 

De schokbuis werd ongeveer acht 
meter lang en werd door een metalen 
plaat in twee delen gescheiden. In 
het ene deel werd waterstof en in het 
andere deel argon gedaan. In het water- 
stof pompte men toen zuurstof en iede- 
re leraar natuurkunde kan vertellen dat 
dit een ontploffing veroorzaakt. De 
ijzeren scheidingsplaat werd door de 
ontploffing doorbroken en een schok- 
golf plantte zich voort in de met 
argon gevulde ruimte. Het lukte om 
een schokgolf op te wekken met een 
snelheid van twintig maal de snel- 
heid van het geluid, (mach 20). 
Hierbij bereikte het argon een tem- 
peratuur van 6000 graden C. Verdere 
onderzoekingen leverden een voort- 
durende schokbeweging op met be- 
hulp van de plasma-straalmotor en 
de temperatuur kon worden opge- 
voerd tot vijftien duizend graden C. 
In deze buis ontwikkelde zich een 
stroom geioniseerd gas en met be- 
hulp van een sterke magneet wist 
men die straal te bundelen. 


Hoe smaller nu deze bundel gemaakt 
kan worden, des te hogere tempera- 
turen kan men bereiken. 

De schokbuis bleek echter op de 
duur niet bestand tegen de hoge 
temperaturen en een echte fusie- 
toestand leek nog ver. 

Kortgeleden werd in Engeland een 
proefneming met de ZETA, een 
magnetische fles, geslaagd genoemd. 
Men had betekend, dat indien vrije 
neutronen door de fles zouden schie- 
ten (deze massaloze deeltjes onder- 
vinden geen hinder van massa) het 
plasma de temperatuur had bereikt 
waarbij kernfusie optreedt. 

De machine werd ingeschakeld en 
een aantal opgestelde Geiger-tellers 
die het aantal vrije neutronen moest 
tellen registreerden positief resultaat. 


Maar bij nadere berekeningen moest 
men spijtig erkennen dat deze vrije 
neutronen niet door het plasma maar 
door de geweldige botsingen van 
versnelde ionen waren ontstaan. De 
universiteit van Caljfomië had echter 
succes. De kernfysici berekenden, 
dat tijdens het experiment 20.000 
zware waterstof-ionen moesten bot- 
sen en samensmelten, waarbij 10.000 
neutronen door de fles naar buiten 
zouden treden. Naarstig telden de 
Geiger-tellers iedere neutron en met 
een zucht feliciteerden de geleerden 
elkaar. Eenduizendste seconde had 
men hier op aarde de temperatuur 
van de zon bereikt of anders gezegd 
de waterstofbom getemd. De eerste 
schrede op weg naar de goedkope 
kernfusieenergie is gezet. 


DE ZON 



ENERGIE DOOP 
KERNFUSiL 
4 Waterstofkernen 
combineren zich 
tot één hetiumkern 
en verliezen daarbij 
1/100 deel van hun 
massa 

(E = mc 1 ) 




100 TON omgez 
waterstof = ene 
door alle mensi 
aarde in één jaa 





23 










WW»? 




ï»oXfv |W <W'« 




ssesBES» 




Sinds kort zijn er in de handel, zelfs 
in de surplushandel, kanaalkiezers van 
Grundig, genaamd „ discus ”-kanaal- 
kiezers. De televisie-amateurs onder 
onze lezers zullen stellig willen we- 
ten, hoe deze kiezers zijn samenge- 
steld en op welke wijze het omscha- 
kelen naar de verschillende kanalen 
plaats vindt. In dit artikel zal onze 
televisiemedewerker iets over deze 
nieuwe vinding van Grundig vertel- 
len. 

Bij afstemheden in t.v.-ontvangers 
zijn de afstemspoelen van de ver- 
schillende kanalen in het algemeen 
op de buitenkant van een draaibare 
trommel gemonteerd. Van dit prin- 
cipe gaat ook Grundig uit bij de 
nieuwe diskus-kanaalkiezer. De af- 
stemspoelen worden daarbij radiaal 
op een schijf van h.f. -isolatiemateriaal 
van ongeveer 8 cm diameter onder- 
gebracht. Zowel' het h.f.-bandfilter 
als de oscillatorspoel van het betref- 
fende kanaal bevinden zich daarbij 
op een gemeenschappelijke spoelli- 
chaam van ongeveer 3 mm diameter. 
De fijninstelling van de oscillator- 


spoel wordt verkregen met behulp 
van een messingkerntje, dat zich in 
de spoelvorm bevindt. Op deze wijze 
verkrijgt men een inductieve afstem- 
ming. Om de oscillator-straling zo 
klein mogelijk te houden wordt de 
ingangsspoel soms haaks op de lengte- 
richting van de oscillatorspoel opge- 
steld. De contactpunten voor het om- 
schakelen bevinden zich aan de ach- 
terzijde van de spoelschijf. Op de bij- 
gaande foto zien we duidelijk de stif- 
ten, die aan de achterzijde contacten 
vormen. De oscillator spoeltjes bevin- 


den zich aan de buitenomtrek van de 
spoelschijf. Hierdoor is het mogelijk, 
als de afscherming zich om de ka- 
naalkiezer bevindt, de kerntjes, via 
een opening in de afscherming, in te 
stellen. De contactpunten zijn met 
een dun laagje goud bedekt om een 
goede contactvorming te verkrijgen. 
De buizen in de kanaalkiezer bevin- 
den zich op een klein chassistje, dat 
geheel afgesloten wordt, dit om het 
indringen van h.f.-velden te voorko- 
men. Direct onder de buisvoeten zijn 
de verdere componenten van de scha- 
keling, zoals de weerstanden en con- 
densatoren, gemonteerd. 

Het meetpunt Mi voor de oscillator- 
fijnstelling is van buiten naast de 
PCF 80 bereikbaar. Aan de achter- 
zijde van de kanaalkiezer zijn de aan- 


DE GRUNDIG „DISKUS”- 
KANAALKIEZER 



sluitingen voor de antenne, m.f. uit- 
gang, A.S.R. ingang,- de hoogspan- 
ning en de gloeispanning te vinden. 
Alle naar buiten uitgevoerde lei- 
dingen zijn, om straling te verminde- 
ten, d.m.v. doorvoercondensatofen, 
afgevlakt. De diskuskanaalkiezer vol- 
doet aan de hoogste eisen van de 
stralingsonderdrukking. De gemeten 
straling op io meter afstand bedraagt 
ongeveer 30 microvolt per meter, dus 
ver beneden de max. toegestane 90 
micro volt per meter. Tegenover een 
trommelkanaalkiezer met een inhoud 
van ongeveer 800 cm 3 zonder buizen 
en 850 gr. gewicht, heeft de discus- 
kanaalkiezer met inbegrip van de bui- 
zen een inhoud van 400 cm 3 en een 
gewicht van 450 gr. 

Ook met de wensen van de service- 
werkplaatsen werd bij de ontwikke- 
ling van de nieuwe kanaalkiezer re- 
kening gehouden. Zo zijn bijv. na 
het afnemen van de afschermingskap, 
de spoelen van alle kanalen volledig 
bereikbaar. Bij een verdere uitbrei- 
ding van de hoge televisiekanalen zal 
het gemakkelijk zijn de nieuwe spoe- 
len op de kanaalkiezer te monteren. 
Er is reeds een plaats op de spoel- 


schijf gereserveerd (zie foto). De m.f.- 
sperkring, die zich aan de ingang van 
ieder kanaal bevindt is hier al ge- 
monteerd. 

Beschrijving van de schakeling 

De bij de kanaalkiezer met trommel- 
schakelaar bekende h.f. schakelingen 
worden ook hier, uiteraard met enige 
verbeteringen, toegepast. 
Symmetrie-afwijkingen liggen bij de 
ingangssehakeling van de discustuner 
beneden de 3 dB. Een symmetrische 
aardingsspoel Li (zie hg. 1) onder- 
drukt storingen, die te wijten zijn aan 
kruismodulatie. Deze storing heeft 
men veel, wanneer men in de nabij- 
heid van een korte golfzender woont. 
Op de symmetrische spoel volgt een 
breedband transformator L2 L5, waar- 
mee de symmetrische ingangsschake- 
ling aan de niet symmetrische huis- 
ingang wordt aangepast. De zuig- 
kring L6C2 zorgt voor onderdruk- 
king van ra.f.-storingen. 

Door bijschakeling van C4-C6 wordt 
in band I de ingangsimpedantie voor 
ieder kanaal aangepast. De capacitie- 
ve koppeling van de ingangstrafo met 


de roosterkring geeft een goede ge- 
lijkmatige ingangsimpedantie. 

C7 nautraliseert de rooster-anode ca- 
paciteit. De regelspanning voor de 
A.V.R. wordt via Ri aan het roos- 
ter toegevoegd. Irf de roosterbasis, 
meng- en oscillatortrap worden de 
verschillende kringen op dezelfde 
wijze omgeschakeld als bij de kanaal- 
kiezer met trommelschakelaar. Het 
h.f. bandfilter heeft voor band I nog 
iets bijzonders. 

Voor kanaal 4 worden nl. de spoelen 
van kanaal 2 en 3 in serie geschakeld. 
Voor kanaal 2 zijn de spoelen voor 
kanaal 2, 3 en 4 ook werkaaam. Voor 
kanaal 3 staan de spoelen van kanaal 
3 en 4 in serie, terwijl voor ontvangst 
van kanaal 4, slechts een enkele scha- 
keling in het circtoit is opgenomen. 
De oscillatorspanning wordt via C15 
op het rooster van de mengbuis ge- 
bracht. In de discuskanaalkiezer zijn 
noch draaicondensatoren, noch trim- 
mers toegepast. Ook bij de uitvoe- 
ring van de kiezer voor ontvangers 
zonder automatische afstemming ont- 
breken condensatoren en wordt de 
fijnregeling verkregen met een kern- 
tje in L9. 





SIEMENS 


fUVI 


schakelen, 
signaleren 
lesturen 


Vraag documentatie 
en verdere gegevens 


NEDER LA NDSCHE SIEMENS MAATSCHAPPIJ NV 

POSTBUS 1068 • ‘s-GRAVENHAGE • TELEFOON 183850 

AUEENVERTEGENWOORDIGtNG VAN 

SIEMENS &HALSKE AKTIENGESELLSCHAFT 

8ERLIN - MÜNCHÉN 


Een greep uit het programma; 

Snel schakelen 

Kamrelais T ris 154*, steekbaar 

Mét 2 en 4 omschakelcontacten, 30 W en 50 W. 
Kleine afmetingen. Voor vele spoelspanningen. 

Relaisvoet ook in uitvoering voor gedrukte 
bedrading. 

Montagerail, 10- en 15-delig, voor verwer- 
king van grote aantallen. 

Schakelen van grotere vermogens 

Hoekankerrelais T ris 159* 

Maximum 400 W per contact. 

Met 2 en 5 omschakelcontacten. . Voor vele 
spoelspanningen. 

Voor wisselspanning 

Wigankerrelais T ris 152* 

Met 2 en 4 omschakelcontacten 30 W en 60 W. 
Voor spoelspanntng 24 V~ en 220 V~. 

‘Uit voorraad leverbaar 



ACCUTRON 



Voor 175 dollar kunt u in Amerika een electronisch horloge 
kopen, dat nimmer hoeft te worden opgewonden, slechts 
eenmaal per jaar van een nieuw batterijtje dient te worden 
voorzien en niet meer dan één minuut per maand voor of 
achter loopt . . . 


Op velerlei gebied verdringt de 
electronica de mechanica. Bezien we 
slechts de rekenmachines en tele- 
foon centrales, waar electronische 
flip-flop-circuits langzaam maar zeker 
de plaats van de langzaam werkende 
stappenrelais gaan innemen. Trou- 
wens, een rekenmachine zonder bui- 
zen of transistors is al niet meer 
denkbaar. 

En nu is het dan zo ver, dat er hor- 
loges zijn, waar nooit meer een 
nieuwe veer in hoeft te worden ge- 
zet, om de eenvoudige reden, dat er 
geen veer meer in zit: de aandrijving 
geschiedt electronisch. Electronisch 
uitgevoerd is ook het balansje, oor- 
zaak van de ijselijke precisie. 

Electronisch geregeld stemvork je 

Hoe werkt dit 175 dollar kostende 
electronisch polsuurwerkje, dat de 


alleszeggende naam „Accutron” heeft 
meegekregen? In wezen heel simpel. 
Het hart namelijk is een heel klein 
stemvorkje’, dat is uitgerust met twee 
piepkleine permanente magneetjes. 
Dit stemvorkje bevindt zich in een 
door een eveneens bijzonder klein 
batterijcelletje gevoed electrisch veld, 
dat door middel van een conden- 
satortje een pulserend karakter bezit. 
Deze pulsjes brengen het stemvorkje 
aan het trillen. 360 keer per seconde! 
Deze trilling nu wordt via een stuk 
of wat tandwieltjes overgebracht op 
de wijzers. 


’s Werelds meest accuraat horloge 

Het electronisch geregeld stemvorkje 
heeft vele voordelen boven het ons 
van ouds bekende balansje, dat sinds 
jaar en dag de nauwkeurigheid van 
onze uurwerken bepaalt. Niet alleen 


zorgt het zacht zoemende vorkje 
(tikken is er niet meer bij!) voor een 
welhaast feilloze accuratesse, maar 
door zijn honderden keren snellere 
vibratie dan het mechanische balans je, 
herstelt het ziel# ook sneller van 
schokken buitenaf. Verder is ook 
gebleken, dat de nauwkeurigheid 
van het trillen toeneemt, wanneer 
het horloge om de pols wordt ge- 
dragen. 

Nimmer mag het horloge worden 
schoongemaakt, nimmer ook hoeft 
er een drupje olie op de schaarse 
Jagertjes, waar vanwege de afwezig- 
heid van een krachtige veer, geen 
enkele druk op staat, te worden ge- 
daan. 

Is de druk op de onderdelen gering, 
ook het aantal is veel minder dan 
in een normaal horloge: het elec- 
tronisch horloge bezit slechts 1 2 
bewegende delen tegen 19 in een 
normaal horloge. 

Transistor als schakelaar 

De werking van het vibreersysteem 
is ingenieus en doeltreffend. Het 
gehele electronisch circuit bestaat 
slechts uit een paar permanente 
magneetjes, twee electromagnetische 
spoeltjes, een transistor, een conden- 
sator, een weerstand en een batterijtje. 



Ophanging van tk iurk itmtn 
de ï/vM ■/, ; 



Principe van de schakeling 
met transistor 


De pulserende stroompjes, die door 
de electromagnetische spoeltjes vloei- 
en, brengen de permanente mag- 
neetjes, die zich aan de uiteinden van 
het stemvorkje bevinden, in be- 
weging, net zoals dat geschiedt bij 
de conus van een luidspreker. Deze 
magneetjes echter wekken op hun 
beurt weer een klein stroompje op 
in de spoeltjes, waardoor auto- 
matisch de tijdsduur en de kracht 


van de pulsen wordt gereguleerd. 
De transistor heeft geen versterkende 
functie. Hij dient slechts als een 
weerbestendige schakelaar. 


Het schema 

Zo te zien is het schema alleszins 
eenvoudig. Dat is het ook, maar dat 
neemt niet weg, dat dit pienter uit- 
gedacht reguleersysteem nog heel 
wat hoofdbrekens heeft gekost, voor 
het zover was! Laat ons eens zien, 
hoe het systeem precies werkt. 

Zodra de batterij stroom door de 
vastzittende spoeltjes vloeit, worden 
beide permanente magneetjes aange- 



trokken. Zodra de magneetjes zich 
echter in de richting van de spoeltjes 
bewegen, wekken zij op hun beurt 
een spanninkje op, dat tegengesteld 
is aan de batterij spanning. Door dit 
tegengestelde ^panninkje is verder 
uitwijken onmogelijk. Zodra het 
magneetje daarentegen te veel terug- 
valt, overheerst de batterij spanning 
weer. En zo houden de precies uit- 
gebalanceerde tegengestelde span- 
ninkjes de boel keurig in evenwicht: 
de mate van uitslag is automatisch 
en hogelijk nauwkeurig constant. 
Een van beide spoeltjes is voorzien 
van een extra aantal wikkelingen, 
waarin, elke keer als het vibrerende 
magneetje in de buurt komt, een 
stroomstootje wordt opgewekt. Dit 
stroomstootje doet, zodra het is op- 
gewekt, de condensator (die door de 
batterij is opgeladen) ontladen. Dit 
ontlaadstroompje stuurt de basis van 
de transistor uit, de transistor wordt 
daardoor geleidend, waardoor op 
hetzelfde moment een puisje, of 
beter gezegd, een stuursignaaltje, 
door de electromagnetische spoeltjes 
vloeit. En zo wordt, een heel jaar 
lang op één klein batterij celletje 
(kosten: 1,5 dollar) ononderbroken 
het stemvorkje aan het vibreren 
gehouden. 

Het parallel aan de condensator 
geschakelde weerstandje zorgt er- 
voor, dat de condensator op het 
juiste tijdstip ontlaadt, dus op het 
moment, dat het in de extra wikkeling 
van het ene spoeltje opgewekte 
spanninkje arriveert (RC-factor). 


1 Regulateur , waarmee door de effectieve lengte 
van de vork te veranderen, de juiste trilfre- 
quentie wordt ingesteld. 

2 Overbrenging van de trillende in een draaiende 
beweging. 

3 Per seconde krijgt het tandwiel tje }6o petjes. 
De omwentelings snelheid bedraagt /Vs maal 
per seconde. 


28 






In de tegenwoordige amusementsindustrie is de nagalm een 
onmisbaar hulpmiddel geworden om muziek aantrekkelijker 
te doen klinken: 

Gramofoonplaten worden opgestoft met een ruimtelijk effect, 
radio-apparaten leveren een pseudo-stereofonische weergave 
door de toevoeging van een vertraagd signaal en musici 
(gitaristen en organisten) kunnen geen emplooi meer vinden 
ais hun instrumenten niet zijn uitgebreid met een echo-in- 
stallatie. 

De verschillende nagalm-mogelijkheden zullen in dit artikel 
worden besproken, waarbij zal worden onderzocht in hoeverre 
ze op de knutselzolder kunnen worden nagemaakt. 


In de natuur kennen we de echo 
uit putten en bergen. 

Het is bekend, dat geluidsgolven 
zich voortplanten met een snelheid 
van 300 meter per seconde, hetgeen 
wil zeggen, dat een geluidssignaal, 
bijvoorbeeld de menselijke stem, 
na één seconde nog eens wordt 
gehoord, als het door een wand op 
150 meter afstand wordt weerkaatst. 
Er zijn bij deze echo vele factoren 
werkzaam, die de aard van het terug- 
kerende signaal bepalen. Door de 
afstand, die moet worden overbrugd, 
zal het geluid en dus ook het terug- 
kerende geluid worden verzwakt, 
Is die wand hol, dan zal meer van 
het oorspronkelijke geluid terug- 
keren, dan wanneer deze bol is. Ook 
de soort van de wand is belangrijk. 
Voor sommige frequenties werkt de 
wand absorberend, zoals bij beboste 
berghellingen, en natuurlijk zal er bij 


elke ruimte sprake zijn van een eigen- 
resonantie, zoals de diepte van een 
echoput. 

In de natuur ligt deze eigenresonantie 
echter zo laag, dat ze geen rol speelt, 
maar wat te denken van de nagalm 
in zalen of kerken ? 

En tot slot is geen enkele natuurlijke 
echo „zuiver”, omdat behalve de 
hoofdecho nog vele echo’s worden 
toegevoegd. 

Hierdoor verkrijgt het geluid een 
galmachtig karakter, zoals we in een 
kerk kunnen vaststellen. 

Resumerend kunnen we vaststellen, 
dat nagalm of echo een steeds zwak- 
ker wordende geluidsherhalingis, met 
een beperkt frequentiegebied, be- 
paald door de aard van het reflectie- 
materiaal, het aantal reflecties en de 
afstand tussen de reflecties. 

Als we een echo willen nabootsen 
die „echt” klinkt, zullen de meeste 


van vorengenoemde factoren daarin 
aanwezig moeten zijn. De electroni- 
cus zal natuurlijk alle wegen willen 
bewandelen, behalve de mechanische; 
toch zal hij bedrogen uitkomen. 
Vele weldenkende electronici menen, 
met behulp van een handvpl weer- 
standen of spoelen en condensatoren 
een soort toverkastje te maken, 
waaraan we slechts een paar po- 
tentiometers behoeven toe te voegen 
om de echo in tijd en diepte te rege- 
len. 

Dit bijgeloof wordt veroorzaakt door 
de bekende formule voor de tijd- 
constante: t = C X R (sec = F x 
Ohm). 

Deze formule vertelt hoe lang het 
duurt, voordat de condensator via 
de weerstand R tot op 2 / 3 van de 
aangelegde spanning is opgeladen. 
Maar dit is een gelijkstroom kwestie. 
Als we, in deze echo-gedachtengang 


Fm. 2 


De tijdconstante van een RC-filter 
is geen msselstroom-kwstie. 



EF86(40) %ECC83(40) 



verder denkend, een wisselspanning 
van een geluidsbron zouden willen 
„vertragen” tot één seconde, dan 
zouden hiervoor i^F en iM Ohm 
nodig zijn. 

Elke technicus zal beseffen, dat hier 
sprake is van een filter, dat voor elke 
hoorbare frequentie een kortsluiting 
is. 

De afsnij frequentie ligt bij : . . 0,15 
Hz. 

Ook andere electronische middelen 
geven 1001 resultaten, behalve een 
echo. 

Direct voor de hand liggend zijn dan 
ook acoustische hulpmiddelen, zoals 
luidspreker en microfoon. 

Het geluid uit de luidspreker zal met 
een snelheid van 330 meter per 
seconde de microfoon bereiken en 
indien dit hierna versterkt aan het 
oorspronkelijke wordt tpegevoegd, 
hebben we een signaal met echo. 
Deze methode 'werd tot voor kort 
algemeen door de omroep in lange 
pijpen onder de studio toegepast en 


is meestal nog als reserve-apparatuur 
beschikbaar. 

Het nadeel van deze methode is, dat 
de benodigde ruimte zeer lang dient 
te zijn en dat extra microfoons op 
verschillende plaatsen in de pijp 
moeten worden opgesteld om een 
redelijke nagalm te verkrijgen, die 
slechts regelbaar is met de potentio- 
meters der microfoons. 

Een extra-nadeel is, dat deze echo 
niet vervoerbaar is. 

Voor de amateur biedt deze methode 
echter een prachtig gebied voor 
experimenten, omdat de benodigde 
ruimte altijd wel te vinden is en de 
benodigde apparaten meestal wel 
voorhanden. 

Bijkeuken-echo 

Indicn bijvoorbeeld de bijkeuken, 
de kelder of een afgesloten zolder- 
ruimte te gebruiken zijn, volstaan 
verder een luidspreker, een micro- 
foon en een versterker, alle van een- 
voudige soort. 


Schema vaneen mengversUrker voor 
de bijkeuken-echo. 


Principe van de bijkeuken-echo. 



Een versterker met ECL86 of een 
radiotoestel, een kristalmike cn een 
goedkoop luidsprekertje zijn zeer 
geschikt. 

Natuurlijk moet men in een afgeslo- 
ten ruimte rekening houden met de 
eigen resonantie van de ruimte en 
zich daarin bevindende voorwerpen, 
^oals ccn wasteil. 

De „bijkcukcn-echo" zal gemukkelijk 
zijn uit te voeren, doch de werking 
kan sterk afhangen vat» akoestische 
omstandigheden, 

De afstand tutwm luidspreker en 
microfoon, d$ li'tH|Wntick»taktcris- 
tiek van de Heining van luid- 
spreker d$ fillkp tm omgekeerd 


30 




en de stand der volume-regelaars 
van luidsprekerversterker, alsook van 
de microfoonversterker. 

Een achter de microfoon hangende 
wasteil, het naast elkaar plaatsen van 
L.S. en mike met reflectie tegen de 
overstaande wand kunnen het effect 
zowel bevoordelen als benadelen. 
Ook absorberende materialen achter 
dc microfoon kunnen een rol van 
betekenis spelen. 

De „bijkeuken-ccho” kan echter ge- 
makkelijk in de hand worden ge- 
houden door dc toon- en volume- 
regelaars van de luidsprekerverster- 
ker en soms worden verbeterd door 
het aanbrengen van wandbekleding 
of reflectie-wanden. 

Aangezien dc nagalm beneden 80 
Hertz geen rol speelt, wordt van de 
apparatuur niet die kwaliteit vereist, 
die men van hifi verlangt, ook al, 
omdat de echo toch al een vervor- 
ming van het basisgeluid is. Een 
goede weergave tussen 80 en 7000 
Hertz is voldoende. 

Door een gedeelte van het echo-sig- 
naal terug te voeren naar de luid- 
spreker-versterker kan het galm- 
effect in belangrijke mate worden 
beïnvloed. 

Daartoe wordt in figuur 4 een schema 
gegeven , waaruit ookal blijkt, dat 
hierin hoofdzakelijk voor het hoog 
wordt getoonregeld. Ook is duide- 
lijk, dat voor de luidspreker-ver- 
sterker een ECL 86 voldoende is en 
dat voor de hoofdversterker een 
microfoon-ingang nodig is. De uit- 
gangen zijn door het gebruik van 


kathodevolgers aangepast voor lang 
microfoonsnoer. 

Voor het instellen van de regelaars, 
vooral ook die van de luidsprekers- 
versterker zal een extra hulpje in de 
bijkeuken nodig zijn, die desgewenst 
de juiste plaats der onderdelen „op 
afstand bestuurd” kan zoeken. 


Buis- echo 

Een met de bijkeuken-echo verge- 
lijkbare constructie is door Blaupunkt 
ontwikkeld. 

De „bijkeuken” is hier vervangen 
door een 16 meter lange buis die 
als een spoel van 20 cm diameter is 
gewikkeld (ca 30 windingen). 

In het Blaupunkt-systeem wordt aan 
de ene kant een speciale drukkamer- 
luidspreker gebruikt en aan het 
andere einde een dynamische micro- 
foon. Toch blijkt dat ook met zeer 
simpele middelen een dergelijk sys- 
teem is te realiseren. 

Het door Blaupunkt gebruikte plas- 
tiebuis heeft een binnendiameter van 
1 1 en een buitendiameter van 20 mm. 
Een gewone plastic keuken -trechter 
en een luidsprekertje met een dia- 
meter van 6 cm worden aan elkaar 
geplakt en de tuit van de trechter 
aan de ene zijde van de buis ge- 
stoken. Voor het andere uiteinde van 
de buis wordt een zelfde trechter 
genomen, maar nu wordt met be- 
hulp van elastiekjes of ook wel door 
een vulling met schuimplastic een 
microfoon (of oortelefoon) trillings- 


vrij opgehangen met- het membraan 
naar de tuit toe. Eventueel wordt een. 
halve gummibal of een pak schuim- 
plastic om de trechter gevat, zodat 
ook de achterzijde van dé microfoon 
akoestisch is afg^schermd. 

In feite moet deze afscherming na- 
tuurlijk ook om de gehele buisspoel 
en de luidspreker worden aange- 
bracht, zodat echo-ruimte en buiten- 
wereld van elkaar zijn gescheiden. 
Juist die buiten wereldgeluiden zijn 
hinderlijk, zoals werd bemerkt bij 
de proefnemingen met electriciteits- 
pijp en tuinslang (rubber). De eerste 
was te dun en versterkte meer buiten- 
geluiden dan echo, terwijl de tweede 
teveel hoog absorbeerde. 

Toch biedt juist deze buisecho vele 
mogelijkheden en de redactie van 
Electronica-wereld zal daarom gaarne 
op de hoogte worden gehouden van 
alle resultaten, zowel slechte als goede. 

Veer-echo 

Een door vele tijdschriften gaarne 
bespeeld onderwerp is de echo met 
behulp van een veer. 

Ook zijn juist de laatste maanden 


Fig. j) Philips reverbrato-unit 





talrijke fabrikanten erin geslaagd om 
de veer*edu) tc temmen. 

PhülpH als een der eersten, maar kort 
daarna ook Phtlco, Fischer, Knight 
Kit (alle USA) hebben het Hammond- 
patent benut voor torsie-construc- 
tics, die in prijsklasse rondom de 
vijfhonderd gulden liggen. 

Het gehele ontwerp valt of staat met 
de eigenschappen van de veer.Vaak 
zal dan ook juist met de veer zeer 


veel moeten worden geëxperimen- 
teerd, zowel in keuze van materiaal, 
veerkracht en ophanging. 

In het door ons gebruikte model 
(met zeer goede resultaten) werd in de 
ijzerhandel een veertje gekocht met 
80 windingen van een kwart inch 
diameter, van draad o,6 mm en dus 
een lengte van 5 cm. Dit veertje werd 
uitgetrokken tot een lengte van 20 
cm en daarna goed opgehangen om 



De veer-echo van Phtlco met meng- 
versterker; let op de onderbreking in 
het midden der veren en de tegen- 
gestelde wikkelingen. 



eigenresönantie te voorkomen. 

Ook hier werd een goedkoop luid- 
sprekertje gebruikt, dat voor de 
ophanging van de veer speciaal 
moest worden bewerkt. 

In de buurt valt de spreekstoel moet 
namelijk een stukje blik (rond) op 
de conus worden geplakt met een 
goede lijmsoort. Voordien is op het 
blikje een heuveltje soldeer aange- 
bracht om later de veer te kunnen 
bevestigen. 

Aan de andere zijde van de veer 
wordt een ouderwets kristalpickup- 
element aangebracht, zoals de teke- 
ning aangeeft. 

Let er vooral op dat de veer niet te 
strak mag worden gespannen (luid- 
sprekerconus komt uit positie en 
eigenresönantie wordt bevorderd), 
doch ook niet te slap omdat dan in 
een te slappe stand op zeer lage 
frequenties een eigen resonantie een 
rol gaat spelen. 

Als versterker kan elke eenvoudige 
PU-versterker op het kristal worden 
aangesloten. In het algemeen gelden 
hierbij dezelfde voorwaarden als bij 
de voorgaande systemen. 

De rasechte knutselaar zal echter 
ook een constructie kunnen ont- 
wikkelen, waarbij de veer niet aan de 
piekup wordt vastgemaakt, doch aan 
een resonantievrije wand. 

De trillingen, worden dan opgepikt 
door een gitaarelement of een ge- 
wone koptelefoon, waarvan het mem- 
braan is verwijderd. De veer, die 
op enkele mm van de magrieet- 
kernen trilt, neemt dan de plaats in 
van het membraan. (Bedenk, dat de 
koptelefoon ook als microfoon kan 
worden benut). 

Ook bij Philips heeft men met de 
veer-echo geëxperimenteerd en wel 
met behulp van de bekende magneto- 
dynamische elementen. Zoals bekend 
werkt dit element met een dwars op 
de groef draaiend magneetje, ter 
weerszijden waarvan zich spoeltjes 
bevinden. 

Natuurlijk is een reciproke werking 
ook mogelijk door meer of minder 
stroom door de spoeltjes te sturen, 
waardoor de magneet gaat draaien 
(electromotor-principe). 



Als het magneetje maar ccn 20 laag 
mogelijk gewicht heeft om zeer snel 
heen en weer te kunnen draaien om 
ook de hoogste frequenties te kunnen 
volgen; aan het magneetje wordt het 
ene einde van een veer bevestigd. 
Deze veer wordt dus als het ware 
getordeerd. Aan de andere zijde 
wordt eveneens een magneto-dy- 
namisch element bevestigd, die de 
torderende draaibewegingen weer in 
electrische spanningen omzet. 
Doordat het geschikte magneet-ma- 
teriaal moeilijk te krijgen zal zijn, 
is het systeem, hoe aantrekkelijk ook, 
voor een amateur bijna onuitvoer- 
baar. 

Jammer, dat het anker van een elec- 
tromotor zo zwaar is, anders zou dit 
misschien een bruikbare nabootsing 
van de torsiemethode kunnen zijn. 
Toch heeft het Philips-systeem enkele 
bijzonderheden, die voor de knutse- 
laar nuttig kunnen zijn. Allereerst 
wordt de veer uit twee delen opge- 
bouwd. Ze zijn in het midden aan 
elkaar bevestigd, zodanig, dat de 
windingen tegengesteld zijn. Dit 
vermindert namelijk storing van 
buitenaf. Er is eigenlijk sprake van 
een soort mecanische tegenkoppe- 
ling. 

Bovendien werken twee van deze 
veren naast elkaar van een verschil- 
lende draaddikte. Het verschil is 
nauwelijks zichtbaar en eigenlijk 
niet eens noodzakelijk. Men kan nl. 
ook één van de veren iets korter 
maken en verder uittrekken tot de 
lengte van de andere. 

Wij zijn ervan overtuigd, dat vele 
knutselaars juist de veer-echo zullen 
benutten voor hun experimenten. 
Daarom geven wij in figuur 6 het 
schema, dat door Philco voor zijn 
reverbrato wordt gebruikt. 


Principe van de echo-veer; TG = 
toongever , TO — toonontvanger , H 
en G = ophanging van de veer met 
in figuur jb een voorbeeld, waarin 
S — schroeven met kop gevuhani- 
seerd in gummiblokje G en Fig. 7c) 
Ophanging van de veer tussen luid- 
spreker en pickup-element . 


Bovendien kan het nuttig zijn te 
weten, dat Philco iets grotere mag- 
neetjes gebruikt, die met naar ver- 
houding (van kernblik vervaardigde) 
grote en zware statoren worden 
bewogen. 

Ook hier is sprake van de torsie- 
methode met een soort electromotor 
die de veer tordeert. 


Plaat- echo 

In de Europese omroepstudio wordt 
voor het verkrijgen van een per- 
fecte „reverberatie” tegenwoordig 
een plaat gebruikt waarvan de groot- 
te ligt tussen iy 2 en 2 vierkante 
meter bij een plaatdikte (staal) van 
0,4 of 0,5 mm. 

Deze plaat wordt gespannen in een 
raam en kan dus vrij bewegen. De 
ophanging is zodanig, dat bewegin- 
gen op het raam niet op de plaat 



zullen kunnen worden overgeplant. 
In twee hoeken worden magneet- 
spoelen aangebracht, waarvan de een 
de plaat tot trilling brengt (de luid- 
spreker) en de andere de vertraagde 
bewegingen oppikt (de microfoon). 
In verschillende laboratoria zijn met 
dit systeem ideale resultaten bereikt. 




LUIDSPREKER 

\ 


PLAATJE BLIK 
INCONUS GEPLAKT 


KRISTAL P.U. ELEMENT 
(naald ) 




VEER 




Fig.7c 


naa r VE RST, 




maar na jarenlange experimenten. 
Aangezien de mechanische problemen 
voor een leek welhaast onoplosbaar 
zijn, wordt dit systeem bij voorbaat 
voor de amateur afgeraden. 

Eén van de meest elegante methoden. 


die ookai direct goede ja zelfs zeer 
goede resultaten afwerpen, is dat met 
de magneetband. 


Band-echo 

Het is een van de voor amateurs meest 
kostbare methoden, tenzij men een 
bandrecorder bezit en deze zodanig 


kan bewerken, dat een extra weer» ; 
gave-kopje kan worden opgesteld. 
Dit extra magneetkopje moet name- 
lijk zeer dicht nij de opnamekop 
worden geplaatst; liefst zodanig, dat 
de beide spleten niet meer dan io 
tot 15 mm van elkaar zijn verwijderd. 
De band wordt door de opnamekop 
beschreven en na 1/10 seconde (bij 
9 /> cm snelheid) door het extra 
kopje weer afgetast. 

Desgewenst kan men evenals dit 
gebeurt bij bekende echo-recorders 
zoals de Echolette en de Echorec 
meerdere opneemkopjes gebruiken 
om verschillende afstanden tussen 
opname en weergavekop te kunnen 
schakelen en deze eventueel te men- 
gen, doch ook is deze afstand regel- 
baar met de verschillende snelheden 
van de recorder. Voor de menging 
van het echo-signaal met het basis- 
signaal is een schakeling gegeven 
in figuur 9. Hierin wordt een ge- 
deelte van het echo-signaal nog eens 
door het systeem gevoerd, waardoor 
de nagalm ontstaat. 

Met een stukje microfoonkabel van 
ca 35 cm wordt het extra kopje aan 
de versterkeringang verbonden, ter- 


Fig.9a 


zie tig. 9b 


wijl de uitgang in de recorder- 
microfoon-ingang komt. In het kastje 
wordt een nieuwe ingang opgenomen 
waaraan nu de microfoon wordt 
verbonden. Deze schakeling werd 
ontleend aan funkschau, heft 4 1960. 


Tig- 9) Principe van de band-echo met in 
fig. 9b een schakeling met transistors 
voor het plaatsen van een extra echo- 
kop op een normale bandspe/er. 


0C604 


OC604 


OC604 



I RIO 


1° 

r 

]R15 

J RI2L 



R18 


Fig. 9b 


Sa 100 _ 300 mH 


r\/220v 


o — o 


Voorverster ker voor de band-echo. 
Ri = look (trim), R2 = ijk , 
R3 = Sk2. R4 — 2ok, 

Rj = jk (trim), R6 = zk, 
Ry = yk). 

Rit — jk (pot of trim) , R9 = ijk, Rio = 
jkj, Ru ~')k6, Ri 2 — ikj, Ri 3 = ik2 
R14 = jok , Rij = 4ky , R16 = ik , Riy 
— 2jo. Alle weerstanden f Watt. 

Ci = iO(x,C2 = J00{x,C) = iO(i, C 4 = 
iop, Cj = jon , C6 — 2 on, Cy = iop, 
CS — ioop,C9 — top, Ci o — 2j(i,Cu 
= 100(1, C12 = 100(1, ClJ = 2J(l. 

Alle condensatoren moeten een werkspanning 
hebben van 16 Volt, doch C2, CS, Cu en 
Cl z een werkspanning van 2j Volt. 
Transformatoren: 

Ti = voedingstrafo 220 : iy Volt 
T2 = b.v. AD 9014. 

S = 100-300 mH, b.v. Neonvox-osc. -spoel. 
Gelijkrichter = B30C400 doch ook B24C100 
dus voor 24 V-ioomA'. 


■ ■ ■ ■■■ ■ ' 


, r .Hf- r 


34 








TRANSISTORS VOOR HOGE FREQUENTIES 


\ 


•i' OO 00 
O O N N 
. 4 - •'"> i 1 


-cj- W M M © >- 


O O x-< N oi n 


w m .r; ^ , * ■ _ . 

a O. O O q «ri <d <d 
35 p c^UUUUU 

£ £ < <j - ^ ^ ^ 


. w n o in n ; n r~ 

S $ ’ ’ 6C ►? - r»* r* r- e. . 

n rT h h n f 1 ^ « t N 

z.z Z2Z 

U U (fl l /)■ \J N d N N N 


(0 

Q 

5 


<0 

3 


aaaaaaaaaa 
g g g ccaccac 
aftaaaafto.fta 


^ v-N co „ O O O O O 

>-i M Cft «<\ fT\ H fO 


^ t h"'t 

\0 QO 00 OO GO OO 

0\ On G\ 0\ Os Ov 

o q o o" a o* 


OOOOOOO Ow^O 

N N w 1-1 i« -t <r m Tt 


r> G 0 

8' S *3 
> sp S' 
e -M ö 

G S- & 

fH' rH 

ïgu 

? j-s 

O -G « . 

CJ 

T3 U l- 
cS ^ "Ö 

a £ .5 

S «"O 
2 o -2 
fr-M -O 

■ SP vö & 

2 2-s. 
c ^ c 

dj i G • 

T3 ^ ^ 
w * ^3 

p £ 3 

g-s® 

c q u 

C ü . 

3 fris 

1 : 8* & 

sm 


Q J3 >■ 


O J* U 

■ T? 3 -3 

O co 
'lij --O c 

8 Jd .S 

& 2 « 

0 £ s 
.2 * j 

G 4) Cu 
c o <u 

01 N o 

<L> fH 

^ S 3 

CO JJ > 

' 5 « G 

8 s Ö 

-M -G w 

3 {3 | • 
S2 S -g 

2 c y • 

..2 J 43 

G M ■ 
cO G 2 

H I I' 


o öpS' 

3 -S |s ■ 

O t) Jl 

0 -s s ■ 

U G 
4 > «8 
■S G « 

11 t> T3 ; 
G 43 


n 4) ^ 

0 G « 

1 C 13 

2 c g 

3 * y 

”Ö t3 -S 

„ « tu 
cO ” 

ji u 

. •5' G " 

4 «i u 
JS 

y u> c 

O rt 

r* g > ■ 


«) i c «' 
^ ^ :*? 
^ i *j 


H 

.O 


9- £< .8* S- 9 -~a a a a 
CCCCCficCg 
aao.aaaa.acu 


^ 't 

o* cT o* 


000000000 
000000000 
>^0 m io'O O r- t~- o 
►" m r~- n n *o 


o o 0000 

000000000 

^0000^000 


« öflic 

o 2 •- 

23 -G 

N u- 

.« H O 
> 

g‘2 «. 

o 2 Ö 

jd 2 ■ » 

K « t* • 
2 

sll- 

G C 
«30., 
M u a 

o 4J O 

§ 2 o 
e 2 > 

V. 11 
V 

> C G 

•- 1 <D 

•S C Ö G° 

j. o 

2 S 4J. 

GG « 
w O J3 
W) o 
y. c8 «n 

2| g - 

c « E 

« es o 
"P !> 


G O 


e 

«J co co 

.&* .S - g S S Ö <! "2 

S 3 S U u£ 

-G d> <U O ü Qi K 

^ ^ .u ifl w i« H 


W 2: vo <» o 0 0 o r, 

uu q o7' £ £'z'z' tL| 

O O O h H H- d n O 



3" < 

c £ ft- 


M-. O- 

W Pd K- 

O S 


n> £j* 
3 P 
(W W* 
o PC O 1 

cL r 51 

o 

3 O 
CL ' -P 

S Pg 

s ;*8 Sr 

pr P 

CD O 

ü £L 


-i rt> .-30.2 n» pf* £ .Cl h> hJ 
^ P <« ï S' » 


N P . P 
O P •— 
» ■» n. 


g 5 § S 

^ si o 

Sö 3 o 

TT ^ _TP 
^—j Q-* n n> 

W O o 

< ÜQ o 

■ o 2 .» 

O n " 

•n (JQ » 

O - CL tn“ 


F 3 N I ! 

s b-b : " “ 

S § «s §= ! 

p P v> cl 

so-s-s' 

• as 

c+ n n K 

g 5; E £ 

e o n cB 
S 3 Q o 
“ 5Q ®, 3 

2 fb w CfQ 
p ^ n 

n | s . 

3 £.$ S 1 

o n> p 

-w-g « s 

afar 


S- o » 

o 2 i 


o < a 
o o ?r 

3 3» c 

Q-O* 
5 o n" 


Sn £ 

O OP o- 

!!■ S> fï 

S 3 


cl < cr 

S: o S 
Cl 3- g 
« 3 S 

3 eg o 
o a r 
a s 3 
s s. a 

2 Ï5- 

P KJ ° 
O N 

CTQ JLvCr* 

n> ■ <^ C. 


B 8 2 .' 

o- s 

p . jn: n> 

O ff 
3 OQ C 
(-i o 3 

E p 

« rt 3 
< 3 o 

.S 3 3 

<*> o 3 
ft K s 

<D >-1 

3 o- 33 

- 2 ' n 

- 3 P 


p ó o 

p s 2 . 

D- O 2 
O 33 . 

r FT x- 
S P n 


foY «* 


a < p 

8 a s 

1 op ^ 

0 - g ^ 

S " O 

O CL ° ; 

3 rt g- 

n si p 

8 2 ê 


3 o cl 
» o o 
g ^ o 

* 3- ** 


a uq v 

— » o- a 

2 ■“ ° p' 

g-SSf 

n 0-6 g 

S « ft ft 

3 < 5 'c 

52 . g o * 
<2 w 3 
o 3 - n 
2 & fT 


op <? a 

n *5 o 

< o 2 

3 g a' 

a p 

9 ?r<» ; 

< p 


^ o\ 


,(D </> w 

g n O 

a 3 ss 

cl a a 

n o e 


TRANSISTORS VOOR ZEER 
HOGE FREQUENTIES 


TRANSISTORS VOOR LAGE FREQUENTIES 


p 8 ö 

C m n 

8 !S 


1 a o 
3 O w 

•S 3 1 ^ 
S5 B S 

. p CL 

5 fl 3 

° ft 00 

p o 
"JU 1 
-P d >1 

5 c d 

2 “ n 2 T 


H 

f-t 

Q 

OQ 

►n 

P 

P 

CTQ 

CL 

O 

fD 

er 

rL 

0 

ro 

o 2 

O 

p 

0 

r* 

►t 

o 

erg 

o 


* 

rr 

ni 

rt 

•< 


g 

fTi 

?d’ 

P 

P 

n> 

f-t 

3 


B‘ 

erg 

H 

n> 

*ê 

D 

o 



Q 


CTQ 


p 

P 

O) 

N 

n 

P 


3 

f+ 

q' 


“ oo 

z o o 

w W M 

ï! ^ ^ 




N> N M I <2 
'■'* O o o 


o o > 


23 3 3 
POP 
3 3 t) 


3 er? 


c\ 3 21 

° ^ n 


>-4 i-5 •— 

c/j co *r 

vj N w 4 ^. 

'O 


HHOOOOOOOOOOOOOO 

2 ?*?nnnnnnoo-nonnnn 

Sri CNCTsCN-~ 4 '~l'J-~J - 4 - 4-4 ■< m > w 

•O ^ p N p CNWiJiP* P M 
4L UJ p 


*-5 ►-J H 

bjöstö^ajaaa>t 3 > 3 ' 3 > 3 | 3 ii 3 i , 3 ir.r>> 

ff 2 . a n n aaaaaaaaaaaas 3 

333 3 5 £ SS pSpckepcpj h 

p P P g g a 33 3 J'U 3 JTI' 0 , 3 )' 3 )TJ '0 

m n n n 
P D P 


OÓÓPMPPP-MM^JMMIWM V^. M M M 
*ï. OPOOO NO^iOOOOOOOO 

N N N O. M! 


p p pM< o P V» CN P N ; OJ N ^ 'i 
0OO00^'Mivj,o0 00'-«'- n '-* m ^ o o 


>^|\>JM.P.UJ 1 I I |VO I |--|^-V>jMlp 

0 0 0 0 0 3 -L I O I I O -I O O O 

C "0 vo 


O O O ^ pop M 

v-*i '-'j \/i I --J G\ I I V'* 


o o p p o „o o 

UJ VJJ v>a v>j 00 00 


00 O OO p 


3333333333333333333 
3 p p 3 3 3 3 3 P P PP 3 D D | 3 3 3 
•0 33 3! W tJ 33 33 33 -31 33 33 33 33 T3 33 33 33 33 33 





’Ü 

-C 

rt 

4-1 

</) 

« 





¥ 



s > 

.2 “5 

3. 3 
C T) 
2 ö 

si 

M 


<u 


w 
c « 
c -Q 
3 

-M u 
T3' 


ÖO =3 

c <u 
« 

rt 6 
c o 

u 

? * 

o 2 

& -5 


c _* 
2 . U S O 

g-o-6 ° 

2 d ÜC 

JJ <u o c 
-< öc u 
2 •“ iS > 

“ 4-. .o 

ü o 

"u -C 

,£! U 

d -Q 


u O 
T3 2 
ÖD 


C 

W CA 

1 s 

• j - 

■< ÖO 


>+4; 

_u G 
"G U 

l! 


4> v 

OT OS 

14 N 
4 >. T 3 
> O 
1- ° 
N u 

a 'ö 

0 G 
-ü <U' 


v) U — 1 G 

■s * e s 

jj ?• w u 

y C +J . 

•P. w g « 
« 2 o ^ 
;« t> ■>• - 
c m . * 


■S CU 

"0 -X 
O « 
N JS- 


<U CU 

3> C 
.5 '| 

4-> <U 

i S 

I 3 


2 a 

en y 
CU 2 
« ? 
G 


SU 


S G 

'H.’o ■ 

« 3 
g O 

P rG 


9 r 

Ü 


<* □ 'p ■ 

S I O' 
5 M * : 
■g .s- § 

W) c J 

j* 44 ftp 
33 cu G 
3 G d 



T3 


s y 

S o 

ÖO <j 

ÖO 4, 

■tS -2 ^ 

u c 


w W> 


-s ;s 

c -a 


lil 


0 § 
v> .2 
— 3 
♦4 -Q 

2 o 
.£ g 


Ok > 


G "O 
10 ^ 
o G 


^ TJ 

CU 'u 

Q & 


■ c « 


o J 3 

G -2 
<U T3 


> Ö 


O CU 
• ,<g. -G 
üü *! 
G '8 
M In 

Ö O 
s > 


> G 


G S 
§ § 
M 

O U 
£ 

<n 01 

•s & 

cd <-, 

-d g 

O 4> 
^ 6 


■S 6 :ér 

uOB 

cy . . n 
Jt H « 

1 £ ü 

S' ^ Ë 

o 
o 


& a 

M £ 

G 0 

Ö .O 


Ü G 


TJ 

•s 

O 


cU ^ 

H fl ’ T ' 
<U es 
M TJ 


G _ 

CU -Oe 

iu O 

IS 

”ö 3 

« u 
a< •* H . 
0 2 
£ 8 
T3 

bo 

G cu 

3 g 

cU cu 


W) 
G 

(O ™ 

J- "O 

2 ’« 

o 

ü O 
N 

° ^4 
O "O 

6 G 

4 _j ■ — ' 

O 44 

44 -"Ö 

ÖO U 
O 

2 * 

G G 
u w 
u t 3 


U JU 
'Ü ^ 

CU G 
*— 1 cd 

T) fc: 

C u 
u 'G 

a cec 

S 

S g 

g s 

O G 

1“ 


cr§ ^ 


54 2 
O 3 


PT CL 
3 6? 
3 
3 


CL 

63 3 

a Cl 


o- i S{ 


CL |3 
WO,. 
3 „ 8 

g g* i 


f5 


3 

_. 09 
O » 
n 3 

Ü 

. fT> 


fL n> 
ra 3 

O ^ 

o, | 
j— 1 ra 
ra _ 

S 8 

O „ 


Br^ 


tr er » » 
3 2 8 n 
o. er £, ra, 

p W k-aj 


co 3 
f5 09 
a (3 
ra' 3 

a *51 

B ^ 


<® 
f6 
' "3 
* 
có* 


O. • 


O 
O 

3 

t % 

9 O 

K 

3 54 

o 2 


« £ a- 

s 8 E 

o. K 

fï CL er 


co co 

I « 
H-8. 
< 


R<S 

S* 55 
2 3 
ra 09 

a ? 


> < 
- R 
o- S’ 


jlg 

i-t 

09,09 

• ö f CL 
O a 


er a 


2 OT 


a- 3 


2 f5 

3 c-H 

_ CO 

cl er 

2- ë 

8 ** 
ra <1 

> CL 63 

5' 3 
*S ^ 
>S < 

53 O 

h 


3 3“ 


9 CL 


3 

tr 


09 


sg * 
<*■ 2 
er cl 
f6 a 
er 
er 


s* 6- 


o O 


0 

i 

Sr 

09 

f5 

> H. 

n 

r 

-n 


er 

n 

n 


a g* 


f 5 tr 


R 5* 

l| 

cl er 

g. 8 

•~i P 

r.s 


CL 
PT f5 
f5 N 

~t f5 
3 09 
09 ra 
, f5 
N 3 


s* f 

►o f” 
y Sr 
8 3 

3 a 

CL 13 

a 3" 

I s 

o s: 

f-t — 5* 

O n- 

n> cd 
3 O- 

o 8- 

__ re 
E 3 
o. pr 

“■ f6 

3 3 
n> - 

4 O. 

3. 53 


6- r> 
2 pr 

<| x-S.- 

R 8“ 
»•*§ 
n> T3 
a f5 

« sr 

R 8 

a 2 
» P* 
•o g 

$ g 


o &• 

o 09 

>-i P 
3 

#09 
* < 
3 p 

ê*. £ 

fU 

■5*1. 

8 r 

3= pr 
f5 o 

'ff 

P ►— • 
» 2 
T 3 

3. 3 


.S* F *• 3 


■|‘i 

2 ^ m 
o n> w 

a 


8 | X 

a m f5 


2 09 

co 2 
O CL 
55 53 

cl n 
?5 er 

8 -ff 

a 

3 f5 

2 f5 

3 3 

S* 

f5 

a o 

O s 


co' 3 
O 09 

er | 

S 09 


^ 2 . 2 
S ‘8-S*' 

n g o 

Cl -3: f3 
f5 PT 

f5 2 09 

3 g- 2. 


CL KJ 
« O 


f5 3* 


P ff |. S 


Sr ^ 
o 

CL M 


ë* 

CO 

3- O 

3 2 
co CL 

3 g 

2 pr 

3 co 
o _ 
p O- 


^ S g. 

(T> CO V> 
*■“ "» 2, 
a .cl cl 


« 3 ' 
2 09 


09 


Og w CL 

P O I 

D f5 
2 3 
*8 o 

rt T3 


3' "O 

CL 09 EL 


1. 

" c 

63 3 


, , w 

er 63 

a co 


Z n. 

§ *3 

0 S 

09 

P Sr 

3 8 


ra 


3 2“ 

co o 
ra ra 


Kr 0Q 
» rt 
^ 3 
fL f5 









ff S ^ 

09 a Qt 
S- a 2 




o 

o 

o 

1-4 

Is en 

+-> 

CS 

TJ 

o 

u 

lH 

O 

een 

met 

W 

O 

C3 

< 

2" 

n 

u 

tj 

4-» 

CO 

CO 

s 

8 

o 

CO 

8 

Sj 


C 


o 

«-4 



■s 

tjj 

£ 

44 
« 

45 
y 


« 

> 

§ 

fr 

u 

& 

•M 

c 

o 

y 

45 

o 

o 

> 

a> 

O, 

H 



« 


c 

8 ö 

2 ^ 
« w 


c y 
ö y ** 

« T) j. 

> G v 

é 8 fi 


O.’ O 
G O 

2 ° 
CO M 

BI 


o TJ 


I 


2 o- d 

m Q< « j-i 

y j* -£ . « 
k ë y 

W j_> 

tffl O c 

§ ÖD «. 

ÖO 44 
.53 ^4 43 
rt y 
<U w 44 
öc g « 

« H N 
' Tj 
</> O 

01 S p 


.a ÖO^S? 


» ^ 

P- M 

**■ d 

T? q ^ ;;r 

3 G 
- y 

23 'N 

E aj 

O O 
N O 


O II 
k Ph 
y =*- 


N 

Ö 

§*S 


<S 


y 


U T3 

. T5 *3 " II 

S ’S T3 f 

s s ^ ^ « 

T3 C *i “ - 

3*3*1 

s 3 


Q. 


C 45 >33 


«TM 
S > 

43 y 
O TJ 


:=T :=rffi 
4 2 

N Np ? 

33 X ~ 
o o i| 


« JJ 

u TJ 
TJ 

3 C 

s £ 

y u 

g> & 

,S H 

•2 W 

5 y 

-M p- 

8 <So 

.*-N «J 

•3' *6 

ü " 

C “ 
u 

43 y 

T3 TJ 

Jj t> .« 
E 6 6 


44 .2 

y . 

U TJ 
O, c 
« Ö 
3 44 
.3 y 

t w 
u O 

3 o 

ö ** 
•2 ® 





X 

-X 


r'lH-ff 





500/1 


















Voeding uit het lichtnet 


voor 



In gevallen, waar transistors worden 
toegepast in buisschakeiingen of, 
waar een voeding uit het lichtnet 
nuttiger lijkt, kan natuurlijk met 
spanningsdelers of speciale laag- 
spannings-PSA worden gewerkt. 

De Hubbard-generator gaf echter aan- 
leiding een eenvoudig PSA te ont- 
wikkelen, dat niet alleen met altijd 
voorradige middelen is te verwezen- 
lijken, maar vooral handig en goed- 
koop is. 

Ook in een gelijkrichtbuis zal, als de 
gloeidraad wordt gestookt, een wolk 



Hik-oscillator met netvoeding. 

Ri = jook, Ci — ion, Cz = 
densaiar (zie tekst). 

Vi = elk type transistor mogelü, 


afvlakcon- 


Vi = elk type transistor mogelyk. 

Vz = EZ 8 o , of andere gelijkrichtbuis. 


van electronen zich om de gloeidraad 
vormen, die zover reikt, dat deze 


Voorversterker met netvoeding. 

Ri = zyok, Rz = }k6, Ci = Cz 
C4 = fon, C) = zf e tekst. 

Vi en Vz = gie hikoscillator. 


negatieve deeltjes ook de anode be- 
reiken. 

Hun aantal blijkt voldoende om een 
toereikende energie te leveren voor 
eenvoudige transistorschakelingen. 
Eén condensator van 10 microfarad 
(10 volt) is voldoende voor de afvlak- 
king. 

Behalve de principe-schakeling héb- 
ben wij bovendien twee nuttige sche- 
ma’s opgenomen, waarin de netvoe- 
ding is opgenomen. 










^TUUT* BftUtN 

heeft een nieuwe 
metershowroom geopend 

enorme verscheidenheid o.a. : 

HET HEATHKIT 
PROGRAMMA 

eldorado voor de radioamateur ! 




TELEFOON 11 07 58 
PR1NSEGRACHT 


— GIRO 283062 
’S-GRAVENHAGE 


TRANSFORMATOREN 


het Firatonummer 


dubbele omvang 




zal in de tweede helft van augustus verschijnen en bijna twee maal de omvang van 
deze eerste uitgave hebben. De actualiteit van nieuwe ontwikkelingen maakt natuurlijk 
een exacte inhoudsopgave van dit nummer niet tevoren vast te leggen, doch wel 
staat vast, dat de volgende onderwerpen zullen worden behandeld: 


Een zeer goedkoop electro- 
nisch, orgel (polyfoon) voor 
de zelfbouw: een FM-ont- 
vanger, waaFin de meest 
moderne patenten zijn on- 
dergebracht; een technische 
èn een populaire beschrij- 
ving van de MAS ER -ver- 
sterker; een capacimeter, 
een meetzender', een walkie- 
talkie, tientallen schakelin- 
gen w.o. met bouwschema 
en een uitgebreide Firato- 
gids met vele illustraties van 
nieuwe producten. 


wereld 



Stort f 3,45 op giro 35.88.60 t.n.v. Technipress-Amsterdam en U ontvangt behalve dit centimeterdikke 
Firato-nummer ook de oktober- en december-uitgaven. 




Invloed van de „ether”-ruis 
op de televisieontvangst 

Velen weten niet anders, of ruis iti 
beeld ontstaat tn de t.v.-ontvangcr. 
Dit is niet helemaal waar. Ruissigna- 
len bereiken nl. ook de ontvanger 
via de antenne. 

Voor een ruisvrij beeld is aan de an- 
tenne-ingang een signaalspanning 
vereist, die ongeveer too x 20 groot 
moet zijn als in eigen ruis van een 
t.v. -ontvanger. De grensgevoelig- 
heid van een t.v.-ontvanger, die op 
het vaste land van Europa met kTo 
en in de angelsaksische landen met 
„noise figure” wordt aangeduid, ligt 
voor de banden I en II in het alge- 
meen tussen de 3 en 8 kTo en in 
Band IV tussen 10 en 25 kTo. 

Deze gegevens gelde natuurlijk als 
een ruisgenerator aan de ingang van 
de ontvanger wordt aangesloten en 
de schakeling volledig tegen invloe- 
den van buitenaf wordt afgeschermd. 
Sluit men echter een afgestemde an- 
tenne aan de ingang aan, dan ont- 
vangen we ook ruis uit de ether, die 
veel groter kan zijn dan de ont- 
vangerruis. 

Tussen het totale ruisgetal (antenne 
en ontvanger) (F 0 ) en het ontvanger- 
ruisgetal (F) bestaat de volgende rc- 

Fo = (F - 1) -r Na 
I n de formule is \ A de ruis die de 
antenne levert. 

De galactische ruis, de ruis, die uit 
de kosmos komt, is in het frequentie- 
gebied beneden de 200 Mhz groter 
dan de eigen ruis van een verticale 
dipoolantenne. Daar de antenne dc 
galactische ruis oppikt, is in N..\ deze 
ruis ook begrepen. 

In Hg. 3 is de betrekking weergege- 
ven tussen het ruisgetal van t.v.-ont- 
vsmgers en de totale ruis voor dc 



1? dB 




Fig.1 Ontvanger ruisgetal en totaal ruisgetal 
(ontvanger en antenne) voor de Ameri- 
kaanse TV kanalen 2 _ 13. 


w/m’Hz 


3m 30 cm 

bandl bandU bandM 



HlfflB 

«H 



dB j-kT 0 

20 h 100 


10 k 10 


2 4 6 810* 2 4 6 810 3 2 4 6 810 4 2 MHz 

-+f 

Fig. 2 Ruisvermogens van T.V.ont vangers 
en van de kosmos als functie van f. 


amerikaanse televisie-kanalen. We 
zien, dat het meestal geen zin heeft 
de ontvangerruis te verkleinen, als 
we trachten deze veel kleiner te ma- 
ken dan de totale ruis van antenne 
en ontvanger. Hier heeft een verbe- 
tering van het ruisgetal van een ka- 
naalkiezer van 4 dB naar 1 dB geen 


enkele zin meer. 

In fig. 2 zijn de ruis vermogens van 
de ontvanger en de ruis van ont- 
vanger en antenne als functie van de 
frequentie uitgezet. 

Daar de voedingslijn van de antenne 
ook energie opneemt, draagt deze 
( vervolg op pag. 55) 






Menig amateur heeft vaak gewor- 
steld met de vervormingsfactor van 
zijn versterker. Als hij al een ver- 
sterker bouwde volgens recept, waar- 
van de meetgegevens werden ver- 
strekt van het proefmodel, dan moest 
hij altijd vertrouwen op- zijn goede 
gesternte en op de verklaringen van 
de ontwerper. 

Distorsiemeters zijn over het alge- 
meen kostbaar en dus vielen tot nutoe 
dergelijke metingen onder de rubriek 
„wensdromen”. 

ELECTRONICAWERELD presen- 
teert thans een eenvoudige methode, 
die weliswaar wat omslachtig lijkt, 
doch zeer goedkoop en geheel be- 
trouwbaar is. 

Distorsie is een kwaal, waaraan elke 
versterker lijdt. De vele onderdelen 
die voor de constructie noodzakeiijk 
, zijn zorgen er gezamenlijk voor, dat 
het uitgangssignaal meer bevat dan 
wat de versterker wordt irigestuurd. 

Als het alleen energie was, die eraan 
werd toegevoegd, was hiertegen geen 
bezwaar, doch wel wordt het geluid 
misvormd door extra harmonischen, 
tweede, derde en vierde harmonischen 
(veelvouden van de grondfrequen- 
tie). 

We zullen hier niet de maatregelen 
behandelen, die in de moderne ver- 
sterkertechniek worden toegepast, 
balansuitgang, tegen koppeling, om 
de vervorming te onderdrukken. 

We gaan uit van de gedachte, dat we 
deze vervorming willen meten en 
liefst zo nauwkeurig mogelijk. 

De meest toegepaste methode is wel, 



dat aan de ingang van de versterker 
een zo zuiver mogelijke sinusspan- 
ning van 400 Hertz wordt gelegd. 
Uit het uitgangssignaal wordt dan de 
grondfrequentie gezeefd en de rest- 
spanning gedeeld door de uitgangs- 
spanning van de versterker. Als de. 
restspanning b.v. een vijftigste ge- 
deelte is van de totaalspanning, dan 
is de vervormingsfactor 2%. 

Het schema 

Onze meter werkt ook volgens dit 
principe. Aan de ingang van de te 
meten versterker wordt een toon- 
generator aangesloten, die op 400 Hz 
is afgestemd. 

De stand van volume- en toonrege- 
laars van de versterker worden inge- 
steld op het vermogen bij hetwelk 
men wil meten en aan de uitgangs- 
transformator (met belastingsweer- 
stand) wordt de distorsiemeter aan- 


gesloten. Met Rï wordt het niveau 
geregeld .Hiertoe dient de schakel- 
stand I, waarin het filter niet wordt 
benut. In de stand 100% van S2 
wordt de meter op voile uitslag ge- 
b ïacht met de niveau-regelaar. 

De meter zal nu dus de totaalspan- 
ning aanwijzen, ingesteld op 100%. 
Nu wordt Si op de meetstand gezet, 
en de totaalspanning, waarin de ba- 
sisfrequentie van 400 Hz en een hoe- 
veelheid harmonischen aanwezig zijn, 
wordt door het filter geleid. Dit zeeft 
de 400 Hz er uit en laat alles wat 
hoger ligt (de harmonischen 800, 
1200, 1600 etc.) nagenoeg onaange- 
tast door. Een hoogdoorlaatfilter dus, 
dat de restspanning doorstuurt naar 
de gelijkrichter en de meter. 

De meter, die een schaalverdeling 
heeft van o- 100, zal direct het per- 
centage aan wijzen van de vervor- 
ming. 

In de meeste gevallen zal het vervor- 


ONDERDELEN 



Meter 100 muroamp. 

Schakelaar 1 m.c., } sf. 

Aan- uit schakelaar . 

Smoor spoel 8 Henry, 200 Ohm. 

2 Condensatoren 0,05 /nier of ar ad. 

Ri = Pot. meter 1000 Ohm 
( draad gewonden ) . 

Ri =; Trimpotentiometer 1 Megohm. 
Rj — 40 kOhm , R4 — 3 kOhmp 
Rj - : 600 Ohm. 

G er manium diode OA 8 j of ander type. 
Montagemateriaal. 


44 


pt,:v:-V. J .' , .-Av.-v *!?a 



mingspercentage zo klein zijn, in 
ieder geval beneden ïo%, dat een 
instelling van 10% of zelfs van 5% 
bij maximale meteruitslag noodzake- 
lijk is voor een preciese aflezing. 
Hiertoe zijn in het instrument de 
weerstanden R4 en R5 aangebracht. 
De bouw is eenvoudig genoeg als 
men de waarde der onderdelen aan- 
houdt. Het is vanzelfsprekend, dat 
het filter precies moet zijn afgestemd. 
Ren smoorspoel van 8 Jlenry is 
overal .verkrijgbaar of heeft men zelf 
liggen. Dit type wordt meestal ge- 
bruikt voor iets zwaardere voedings- 
apparaten (100-120 m/\) en als fa- 
briekstypen kiest men b.v. Philips 
type 7833 (eventueel 7832) van HTF, 
Prova, Robot, Hollandia, Amroh 8H- 
loomA. De weerstand van de smoor- 
spoel is ca. 200 Ohm. De weerstand 
Ri is draadgewonden, dus lineair en 
R2 is een goedkope instelpotentio- 
meter. 

De meter is het meest kostbare on- 
derdeel, doch het is niet noodzakelijk 
deze in het instrument te monteren; 
ook een op de 100 microampere in- 
gestelde buisvoltmeter voldoet' na- 
tuurlijk. 

De Afregeling 

De afregeling vereist wel enige zorg 
en kan het beste als volgt worden 
verricht : 

1) Sluit de distorsiemeter aan op de 
uitgang van een toongenerator. 


2) Stel de generator in op maximum 
output. 

3) Schakelaar ï op de stand TEST. 

4) Generator op 400 Hz instellen. 

5) Schakelaar 2 op de stand 5%. 

6) Met Ri, de ingangsregelaar, de 
meter op maximum uitslag bren- 
gen. 

7) Schakelaar 1 op de stand ME- 
TEN ; en zien of de meter terug- 
valt. 

8) De toongenerator verstemmen 
onder en boven 400 Hz. De me- 
ter moet naar beide zijden een 
grotere uitslag vertonen. Stem 
de generator nu weer in op de 
laagste meterstand en kijk of dit 
bij 400 Hz is. Is dit niet zo, dan 
is het filter niet nauwkeurig ge- 
noeg en kan door het vervangen 
van de condensatoren en/of de 
smoorspoel een betere afstem- 
ming worden verkregen. De fre- 
quentie hoeft echter niet pre- 
cies 400 te zijn en het beste mar- 
keert men de dip-frequentie op 

de schaal van de toongenerator, 
zodat deze later gemakkelijk is 
terug te vinden. 

9) Regel met de instelpot R2 het 
nulpunt nog iets beter af, maar 
zo nauwkeurig mogelijk. 

10) Als het beste nulpunt is inge- 
steld, blijkt, dat de meter niet op 
nul staat; dit is namelijk het ver- 
vor mingspercentage van de toon- 



Fig.2 


0,05 u 



generator. Dit percentage moet 
men noteren en bij later metingen 
van het meetresultaat aftrekken. 
Als deze werkzaanheden goed zijn 
verricht is de distorsiemeter gereed 
voor gebruik. Het aantal hierboven 
genoemde punten lijkt nogal tijd- 
rovend en ingewikkeld, maar in de 
praktijd valt dit mee. 

Het Meten 

Hoewel uit het voorgaande wel dui- 
delijk is hoe de distorsiemeter moet 
worden gebruikt, volgt hier voor de 
goede orde nog een handleiding voor 
de te volgen werkwijze: 

1) Stel de toongenerator in op 400 
Hz (het merkpunt) en sluit hem 
aan op de ingang van de te meten 
versterker. 

2) Sluit de distorsiemeter aan op de 
uitgang van de versterker, maat- 
laat de luidspreker eveneens aan- 
gesloten, of in plaats daarvan een 
weerstand met de waarde gelijk 
aan die van de luidspreker-impe- 
dantie. 

3) Schakel Si op TEST. 

4) Schakel S2 op 100%. 

5) Regel Ri af op volle meteruitslag 
versterker en toongenerator zijn 
in werking). 

6) Schakelaar Si op METEN. 

7) Lees het vervormingspercentage 
en trek er het cijfer der generator- 
vervorming af. 

8) Is de uitslag onleesbaar klein, stel 
dan in op 10 of 5%. 

Voor metingen in de stand 100% 


( vervolg op pag. 49) 










TOONGENERATOR 


0,02 

d cA 

0,015 


0,010 


0,005 













/ 

\ 



/ 

J 










10-2 ■ 57-100 - 5 - 1000 - 5 - 10000- 5 
F ( Hz ) 


d = 0,01 % 


Als men de grafiek bekijkt, die hierbij 
is afgedrukt, zal men toch wel. even 
de ogen uitwrijven en misschien zelfs 


denken, dat de komma verkeerd is 
neergezet. 

Laten we U uit de droom helpen: 


de komma staat niet verkeerd en 
vervormingsfactor van de hier be- 
schreven toongenerator is inderdaad 
in het grootste deel van het frequentie 
spectrum minder dan een honderste 
procent. 

Over het gehele bereik van io Herz 
tot ioo kHz is dit percentage slechts 
0,02 %, en dat bij een uitgangsspan- 
ning van 15 Volt en het geheel ge- 
realiseerd met twee buizen. 

Het vermogen is weliswaar zwak, 
maar indien een 807 wordt gebruikt, 
zal dit kunnen worden opgevoerd tot 
750 mW. 

De tot nu toe, meest zuivere toon- 
generator (zover ons althans bekend 
is) werd ontworpen door de heren 
Dülberger en Sterling met een ver- 
vormingspercentage van 0,045 %• 
Deze generator vereiste echter 12 
buizen . . . 

De heer Bailey heeft zijn wereld- 
record bereikt door juist zo weinig 
mogelijk onderdelen te gebruiken, 
in feite slechts één EF80; de ver- 
sterkihgsfactor werd namelijk sterk 
opgevoerd (in een grootte-orde van 
1000). 

Dat hier de EF80 werd gebruikt is 
begrijpelijk, gezien de grote steilheid 
van deze buis. 

Een kathodevolger is door deze 
handelwijze noodzakelijk. 

Via twee kanalen wordt terugkoppe- 
ling toegepast en wel vanuit de katho- 
de. van de eindbuis via de NTC- 
weerstand, die de taak van stabilisa- 
tor vervult, terwijl de andere door 
een dubbel T-filter naar het rooster 
van de EF80 wordt geleid. 

De eerste terugkoppeling is negatief, 
de tweede positief. 

De schakelaar Sjabc schakelt in 
decimale stappen van 10 tot ioo, 300 
tot 1000, 1000 tot iok en iok tot 
100kHz, terwijl met S2abc een uit- 
breiding van elk gebied wordt ver- 
kregen. 

Een probleem zal waarschijnlijk de 


stemvork . 


Elke electronicus kent de stemvork- 
oscillator en weet dat er voor het 
laagfrequent-gebied geen betere be- 
staat. De stabiliteit is niet te evenaren 
en de vervorming van de sinusvorm 
is uiterst laag. 

Minder bekend is het, hoe de stem- 
vork in een electronische schakeling 
moet worden opgenomen. 

Daarom wordt hier een schema ver- 
strekt, dat kan worden gerealiseerd 
met elke L.F.-triode, bijvoorbeeld 
een halve ECC83, waarbij de andere 
helft kan worden gebruikt als gelijk- 
richter in de voeding of als kathode- 
volger. 

Als electromagneten kan men bij- 
voorbeeld spoeltjes uit een koptele- 
foon (met magneetjes) benutten. 









driedelige potentiometer zijn, te- 
meer, aangezien hier draadgewonden 
potmeters moeten worden gebruikt, 
omdat anders het vervormingsper- 
centage door het niet-lineaire karakter 
al gauw tot 0,5 % oploopt. 
Draadgewonden potentiometers op 
één as worden niet in de handel 
gebracht en zullen dus speciaal moe- 
ten worden vervaardigd. 

Een speciaal-industrie als de fa. 
Huyser zou hier misschien een op- 
lossing voor kennen. 

De kathodevolger is een als triode 


geschakelde eindpentode en levert 
een uitgangsimpedantie van io Ohm 
bij een spanning van 15 Volt, en 
een vermogen van 250 mW. 

Deze uitgangsspanning kan variëren 
en indien een preciese spanning ver- 
eist wordt, is het noodzakelijk een 
voltmeter aan te sluiten en de span- 
ning op het gewenste niveau bij te 
regelen met behulp van de potentio- 
meter van 10 kOhm. 

De vervormingskromme is samenge- 
steld met een onbelaste uitgang; het 
percentage zal worden verhoogd, in- 


dien de uitgang met minder dan 
2000 Ohm wordt belast. 

Indien een groter vermogen ge- 
wenst is, kan de buis 6BW6 worden 
vervangen door een 807, waarvoor 
de gewijzigde waarden zijn gegeven 
in een aanvullend schema. De aan- 
sluitpunten AB en CD correspon- 
deren met de gelijkluidende in het 
hoofdschema. 

Arthur R, Bailey in Electronic 
Technology, 

47 













drukknop S3' 


RELAIS 



4,5V I 


In vele tijdschriften zijn reeds vele zogenoemde intercom, het heen-en- 
schakelingen beschreven voor de weer spreekapparaat dat binnenshuis 




|:| Tri = OO 70. Tr 2 — OC7 i , Trj en 


Hl Tr 4 — 2 X OO72. , 

Ki 5cck pot meter, Rz izok, 

Ti en T2 = iransistorbalansuit- 

1<3 22k, R4 5 L6, Rj 2k7, :|:| 

Hl gangstrafo AD 901 s. 

R6 iok, R7 2 2k, R8 560, |:j| 

Tj balansingangstrafo AD 9014. 

:|:|i Luidsprekers b.v. AD 2500/00 of 

R9 = R10 i k 3 , Km 10c. H; 

|j:| ander type. 

Cl IOO, C.z 25, C3 25, 

Hl Relais 2 X om, dat op batterij van 

C4 50, ('5 100, C6 50, $:¥: 

4 \/ 2 Volt aanspreekt en toch niet 

condensatoren in 

teveel stroom trekt (b.v. zoinA). 

microfarads, 

Hl S1/S2 dubbelsdiakelaar (drukknop). 
S3 drukknopschakelaar. 

12 V clcctrolytisch. H 

48 



en in het bedrijf zulke goede diensten 
kan bewijzen. 

In dit ontwerp willen wij aantonen, 
dat met weinig extra kosten een appa- 
raat kan worden gebouwd, dat aan 
zeer hoge eisen voldoet. 

Het meest opvallend is de relais- 
schakeling, die het mogelijk maakt, 
dat ook het nevenapparaat kan op- 
roepen. 

De dubbelschakelaar S1/S2 zorgt 
er voor, dat als het hoofdapparaat 
wil spreken, zowel het relais wordt 
ingeschakeld, alsook dat de plus van 
de batterij aan aarde wordt gelegd. 
Als deze schakelaar uit staat, is de 
luidspreker van het hoofdapparaat 
verbonden aan de uitgang van de 
versterker. De nevenluidspreker is 
dan als microfoon geschakeld, maar 
de versterker is niet ingeschakeld. 
Dit kan gedaan worden met S3 ; 


















in dat geval wordt het relais niet dat als alle schakelaars zijn inge- 
aangetrokken, het blijft buiten wer- schakeld er niets aan de hand is, 
king en dus is het nevenapparaat alleen, dat het hoofdapparaat kan 
gereed voor „spreken”. spreken en het nevenapparaat niet. 

De schakeling is zodanig beveiligd, De versterker is orthodox en zal het 


best functionneren als professionele 
transistors worden gebruikt. Dit 
neemt niet weg, dat ook bij gebruik 
van experimentele typen een gunstig 
resultaat kan worden vet wacht. 



distorsiemeter wordt aangesloten met Herhaal hetzelfde in de 5% stand in 
Si op TEST en S2 op 10%. De voe- stappen van 0,1 Volt van 0,1 tot 0,5 
dingsspanning moet natuurlijk gemo- Volt. 

duleerd zijn, doch hiervoor blijkt de Bezit men geen variable voeding, dan 
50 Hz netfrequentie geschikt. kan met behulp van een precisie- 

Varieer de voeding in 1/10 Volts- weerstand van 120 Ohm en 40 cm 

stappen van 0,1 tot 1 Volt en merk weerstandsdraad van 56 Ohm per 

op deze punten de meterschaal of meter een spanningsdeler worden ge- 

maak er een lijstje van. {Noteer dus maakt. (Zie fig. 3.) Over de klemmen 

welke stand de meter heeft bij de staat een wisselspanning van 1 Volt; 

verschillende precisie-voltages). Deze het is duidelijk, dat elke 4 cm van de 

standen geven het distorsie-percen- lineaaf een spanning van 0,1 Volt 

tage aan, zodat b.v. 0,3 Volt betekent vertegenwoordigen (12 cm is bijvoor- 

5% vervorming. beeld 0,3 Volt). 


DISTORSIEMETER 


( vervolg van pag. 45) 


heeft men in de meeste gevallen de 
meter een goede schaal-verdeling van 
o tot 100. 

Voor de 5 en 10% metingen volstaat 
het omrekenen niet. De germanium- 
diode is namelijk voor lagere span- 
ningen niet lineair en dus moet voor 
deze meetbereiken de meterschaal ge- 
ijkt worden. 

Hiervoor is een variable spannings- 
bron nodig, die op de ingang van de 


49 






M 


Dit razend eenvoudige ontwerp heeft 
enkele bijzondere eigenschappen, die 
het geschikt maken om als metro- 
noom dienst te doen. 

De transistor is namelijk geschakeld 
als een Hartley-oscillator, waarvan 
de frequentie wordt bepaald door 
Ci en. het deel van de spoel met 500 
wikkelingen. 

Deze frequentie ligt in het lange- 
golf-gebied en als het kastje waarin 
de metronoom wordt gebouwd nu 
maar niet van metaal is, dan zal een 
zwak signaal op de antenne van een 
normaal radio-toestel worden ge- 
straald. Elke ontvanger met L.G.- 
ontvangst kan gemakkelijk op de 
frequentie van de oscillator worden 
afgestemd. 

Hiermede is nog geen tik-tak van de 
metronoom hoorbaar; hiervoor die- 
nen R1/R2 en Ci. 

Deze verzorgen namelijk een quench 
(doof)-frequentie, die regelbaar is 
met Ri. 

We hebben hier dus te maken met 



een 


superregeneratieve schakeling, 
alleen voor zeer lage frequenties. 

Zie die bang zijn met deze metro 
noom de buren te storen, hetgeen 
in de dichtbevolkte stad niet geheel 
onmogelijk is, ondanks de beperkte 
straling van de metronoom, kunnen 



de oscillator ook in een metalen huis 
opbergen en het signaal met een 
condensator van ïooo pF van de 
collector-aansluiting naar de antenne- 
ingang van de ontvanger voeren. 

De spoel wemelt gewikkeld met 0,3 
mm emailiedraad op een ijzeren 
schroef met een lengte van 40 mm. 
en een diameter van 5 of 6 mm. 
Eventueel kan men de kwaliteit van 
de spoel nog verbeteren door tien 
ijzerdraadjes (gevernist) met kleef- 
band tot een kern te binden. 

De gebruikte transistor is OC71, 
doch ook andere L.F. -typen of 
experimentele transistors zullen vol- 
doen. 



Rondsnuffelend in buitenlandse radio- 
bladen kom je vaak zeer interessante 
schakelingen tegen. Zo zagen we in 
Electronic World een schakeling 
voor afstandbediening via het licht- 
net, die we u niet willen onthouden. 
Het principe van zo’n schakeling is 
eenvoudig, zoals het blokschema in 
figuur i laat zien. Het stuursignaal 
wordt opgewekt door een oscillator 
en wordt dan via een condensator op 
het lichtnet gezet. Een eindje verder- 
wordt het signaaltje, wederom via een 
scheidingscondensator van het net 
afgepikt en naar een resonantiekring 
gevoerd, vervolgens gelijkgericht en 
door een paar transistortjes versterkt. 
Het aldus krachtig geworden gelijk- 
spanninkje trekt tenslotte een relais 
aan, met als gevolg ,dat een of ander 
apparaat of toestel kan worden in- 


. Bouwschema van metronoom 





of uitgeschakeld. Zodra de oscillator ontvanger altijd in bedrijf moet zijn. Philips type. Door het spoelkerntje 
buiten werking wordt gesteld, valt Teneinde nu het stroomverbruik te verschuiven wordt de juiste fre- 
het relais weer af. zo veel mogelijk te beperken, heeft quentie ingesteld. De anodekring is 

men hier de keus laten vallen op met eenzelfde resonantiekring uitge- 
transistors. In rust verbruikt de rust, waarbij ook eenzelfde TV- 
hele ontvanger slechts 0,1 mA bij spoeltje is gebrdfkt. Deze kring is 
Kleine afstand goede werking een k atter jj S p ann i n g van ^ a 12 Volt. zuiver op de roosterkring afgestemd. 

Via de secundaire wikkeling van het 

Niet alleen het principe, maar ook anodespoeltje belandt het signaal op 

de uitvoering van de afstandbe- De zender het lichtnet, waarbij de scheidings- 

diende schakelaar is eenvoudig ge- condensator van 1500 pf er voor 

houden. Weliswaar is hierdoor de Zoals gezegd: de zender werkt op een zorgt dat het net niet over het spoeltje 
reikwijdte beperkt, maar het voor- frequentie van ongeveer .70 kHz. kan worden kortgesloten. Het in 
deel is, dat de bouw zowel als de Deze frequentie wordt opgewekt het voedingsgedeelte' opgenomen 
afregeling geen bijzondere moeilijk- door de op het stuurrooster terugge- hoogfrequent smoorspoeltje zorgt 
heden met zich brengen. Wanneer koppelde kathode. er op zijn beurt voor, dat het op het 

zender en ontvanger goed zijn ge- Deze wijze van oscilleren garandeert net geplaatste 70 kHz-signaal niet 

door de eigen voedingstransformator 
wordt kortgesloten! 

In de anodeleiding van de RL 90 
is een aan-uitschakeiaar opgenomen: 
‘s§lg , 4 to4 r ^e afstandbcdicningschakelaar zogc- 

*egd. 



bouwd en precies op elkaar zijn afge- 
stemd, kan de afstand tussen twee 
kamers in één huis gemakkelijk 
worden overbrugd. Vaak ook zal 
het mogeiijk blijken verbinding tus- 
sen twee naast elkaar liggende huizen 
tot stand te brengen. Van groot 
belang hierbij is het aantal electrische 
toestellen (radio’s, lampen e.d.) dat 
op dat moment op het lichtnet is 
aangesloten. Elk in werking zijnde 
apparaat immers vormt een extra 
belasting voor de zender, omdat in 
elk op het net aangesloten apparaat 
een deel van de zendenergie kruipt. 


Buiszender-transistorontvanger 

Het zendertje moet een zeker ver- 
mogen kunnen ontwikkelen en is 
daarom uitgevoerd met het eindbuis, 
de EI. 90. De opgewekte frequen- 
tie bedraagt ± 70 kHz. Zodra deze 
70 kHz op het net wordt gezet, moet 
het relais in het ontvangertje aan- 
slaan. Dit houdt dus in, dat de 


De voeding 

Het voedingsgedeelte is eveneens 
eenvoudig gehouden. Een neonlamp 
een zeer stabiele frequentie, die on- over de primaire van de voedingstrafo 
afhankelijk is van belastingvariaties. dient voor stabilisatie. Een extra 
Om complicaties zo veel mogelijk belastingweerstand van 50 k.Ohm 
te vermijden, is gebruik gemaakt van is over de gelijkgerichte uitgangs- 
een TV lijn-frequentiespoeltje, b.v. spanning geschakeld, teneinde de 


ZENDER 

BUIS-ZENDER 
♦ 70KHZ 


ONTVANGER 


ONTV KRING* 


TRANB. 
GELIJK SR 


GEUJKRICHTER VERST. 



Fïg, 1 


PRINCIPE VAN DE OVER HET LICHTNET 

BEDIENDE AFSTANDSCHAKELAAR 






voeding belast te houden. Wanneer 
de buis is uitgeschakeld. 

De ontvanger 

De ingang van de ontvanger bestaat 
uit eenzelfde afstemkring als die van 
de zender. Ook hier is weer gebruik 
gemaakt van een TV lijn-aftast- 


spoeltje, dat tezamen met een con- 
densatortje van 500 pf een resonantie- 
kring vormt. Teneinde het lichtnet 
niet kort te sluiten, is in de ingangs- 
leiding een condensator van 10.000 pf 
opgenomen. 

Wannéér precies is afgestemd en het 
signaaltje dus wordt ontvangen, tip- 
pelt het naar een gerraaniumdiode. 


waar het wordt gelijkgericht en waar 
na het vervolgens de basis van de 
npn-transistor 2N35 uitstuurt. De 
regelbare weerstand van 10 kOhm 
fungeert hierbij als sterkteregelaar. 
Hiermee kan ^dus de gevoeligheid 
van de ontvanger worden ingesteld. 
De twee transistoren vormen te- 
zamen de gelijkspanningsversterker. 
Nu is het gelijkgerichte en versterkte 
signaal krachtig genoeg om het 8000 
Ohm-relais, dat in de collektorlei- 
ding van de 2N34 is opgenomen, aan 
te doen trekken. 

In de emitterleiding van de laatste 
transistor is een germaniumdiode 
opgenomen, die tot taak heeft een 
sperspanning te veroorzaken, wan- 
neer geen signaal aanwezig is. Hier- 
door wordt het stroomverbruik tij- 
dens de rustperioden zo laagmogelijk 
gehouden. Een verder voordeel van 
deze gelijkrichter is, dat een zeer 
goede temperatuursstabilisatie wordt 
verkregen. 

De bouw 

Aangezien noch de schakeling van de 
zender, noch die van de ontvanger 
bijzonder kritisch is, hoeft de bouw 
geen moeilijkheden op te leveren. 
Er kan zowel van een aluminium 
chassis als van pertinax gaatjesplaat 
gebruik worden gemaakt. Verstandig 
is het, beide toestelletjes in een kleine 
behuizing onder te brengen. 

Het afregelen van de zender 

Het afregelen van de zender gaat al 
heel eenvoudig door een buisvolt- 
meter over de anodeweerstand te 
hangen. De spanningsval over deze 
weerstand wordt door de voltmeter 
aangegeven en wanneer nu aan de 
kern van L2 wordt gedraaid en deze 
kring op zeker moment in resonantie 
zal zijn met de roosterkring, zal de 
voltmeter een minimumwaarde aan- 
wijzen (in de buurt van 5 Volt). Nu 
weten we dus, dat rooster- en anode- 
kring gelijk zijn, maar welke fre- 
quentie wordt nu opgewekt? Dit is 






te bepalen met behulp van een dood- te betekenen, dat de hier beschreven 
gewone radio-omvanger. Breng de schakeling nutteloos zou zijn, in- 
zender in de buurt van de radio tegendeel! Immers, dit systeem is 
(liefst zo dicht mogelijk bij de an- overal te gebruiken, waar stuursig- 
tenne) en draai langzaam aan de nalen over een reeds stroomvoerende 
afstemknop. Op verschillende punten leiding moeten worden overgebracht, 
zal nu een meer of minder sterke ■ 
netbrom te beluisteren zijn. Deze 
netbrommetjes liggen precies zo ver 
uit elkaar als de opgewekte frequentie 
bedraagt. Op deze wijze is vrij nauw- ' 

keurig de opgewekte frequentie te 


Het afregelen van de ontvanger 

De ontvanger is aan de -zijde van de 
batterij uitgerust met twee meetklem- 
men, die, wanneer de ontvanger in 
bedrijf is, met een kortsluitstekker 
zijn doorverbonden. Om de ont- 
vanger nu af te regelen, moet de 
kortsluitstekker worden vervangen 
door een mA-meter en wanneer 
de aan-uitschakelaar wordt ingescha- 
keld, moet een stroompje van onge- 
veer o,i mA door de meter vloeien. 
De zender wordt nu in de buurt van 
de ontvanger met het lichtnet ver- 
bonden en in werking gesteld. Ook 
de ontvanger wordt met het lichtnet 
verbonden en nu wordt net zolang 
aan de kern van de ontvangstspoel 
gedraaid tot de mA-meter een zo 
groot mogelijke uitslag maakt. Hier- 
bij moet echter wel gelet worden op 
overbelasting van de beide transis- 
toren: de maximum uitslag mag niet 
de z mA komen! Om toch de maxi- 
mum uitslag te weten te komen, moet 
gelijktijdig de gevoelig heidsregelaar 
worden teruggedraaid. Het is be- 
langrijk alle electrische toestellen in 
het huis, die de zender kunnen be- 
lasten, uit te schakelen, om daardoor 
des te zuiverder te kunnen afregelen. 
Hoe meer toestellen met het lichtnet 
zijn verbonden, hoe lager de stroom 
door de mA-meter zal zijn. Zolang de 
stroom meer dan i mA bedraagt, 
zal het relais aantrekken. 


transistor-ontvanger 

geeft meer geluid 


Een nadeel van de moderne en vooral Een bewijs daarvoor is gemakkelijk 
kleine transistor-ontvanger is de luid- te tonen : Sluit in plaats van dat minia- 
spreker. Bekijkt men de luidspreker- tuur ding eens een goede luidspreker 
gegevens van de fabrikant, dan blijkt aan en dan blijkt, dat voor weergave 
al gauw, dat die miniatuur-luid- in de huiskamer, de auto en andere 
sprekeitjes een zeer laag rendement ruimten, waar een normale luid- 
hebben, zo tussen 2 en 4 %. spreker kan worden opgesteld veel 

Dit wil dus zeggen, dat bijna alle beter zodanige wijzigingen in de 
erin gestuurde energie verloren gaat. ontvanger aan te brengen, dat snel 
Goede luidsprekers, zoals de 9710 dezs goede luidspreker kan worden 
hebben een rendement, dat ver boven aangesloten, 
de ïo % ligt. NEEM DIE PROEF. 


Andere doeleinden 

Er moet nadrukkelijk op worden ge- 
wezen, dat het niet overal is toege- 
staan berichten over het lichtnet te 
verzenden. Dat hoeft echter nog niet 



Hoewel zenden verboden is en zelfs 
met gevangenisopsluiting kan wor- 
den bestraft, wordt onder jongeren 
de behoefte om te zenden maar ge- 
deeltelijk onderdrukt. Zo nu en dan 
leest men dan ook in de dagbladen 



over gevangenisstraffen van drie 
maanden die aan deze enthousiasten 
zijn opgelegd en menigeen zal ver- 
ontwaardigd zijn over het feit, dat 
deze „spielerei” door de rechter zo 
zwaar wordt bestraft. 

Toch dient men niet te vergeten, dat 
elke zender niet alleen op de afge- 
stemde frequentie uitzendt, maar ook 
op andere golflengten. Zeer goede 
(en zeer dure) zenders zullen op 
dubbele, drie- of viervoudige fre- 
quenties welhaast geen energie uit- 
stralen, omdat hiervoor maatregeln 
zijn getroffen, maar het is begrijpelijk, 
dat goedkope zendertjes zo slecht 
zijn, dat zelfs op golflengten van 
vliegtuigen en schepen storing wordt 
ondervonden. 

In Amerika is zelfs een raket-lan- 


cering mislukt door het gepruts van 
een zendamateur. 

Electronica-wereld heeft nu de hulp 
ingeroepen van twee „zend-ama- 
teurs”, die geen bepalingen over- 
treden, omdat ze zenden op een zeer 
hoge frequentie, namelijk die van 
het licht. 

We laten ze hier zelf vertellen over 
hun ervaringen: 

Met behulp van een gloei- of neon- 
lampje aangesloten op de uitgang 
van een versterker en een foto- 
weerstand of transistor verbonden 
aan de ingang van een andere ver- 
sterker kan men gemakkelijk over 
een kleine afstand geluid overbrengen 
Maar zo eenvoudig als het lijkt is het 
toch ook weer niet. Als men het 
lampje en het lichtgevoelige element 
zo maar ergens neerzet straalt het 
licht naar alle kanten. We moeten het 
licht dus op het foto-element richten. 
Dit doen we door middel van reflec- 
toren van bijvoorbeeld oude fiets- 
lantaarns. Deze moeten we zeer 
nauwkeurig op elkaar richten, ter- 
wijl het lichtpunt en het lichtge- 
voelige punt (van de transistor of de 
LDR-weerstand precies in het hart 
van dereflectoren geplaatst worden). 

De zender 

De zender is een gloeilampje, dat op 
een versterker moet worden aange- 
sloten. 

Zo op het eerste gezicht zou men 
denken, dat een gloeilamp de snelle 
wisselingen van de geluidsfrequentie 


niet kan volgen, maar dit valt erg 
mee. Voor het lampje kiezen we een 
type als 8045 van Philips (6 volt, 
30 mA). 

Bij een zwak signaal gaat het gloei- 
lampje niet branden, zodat zachtere 
passages afgesneden worden. We 
moeten daarom zorgen dat het lampje 
zwak gloeit, ook als er geen signaal 
is. dit is eenvoudig te verwezen- 
lijken door een batterij in serie met 
de uitgangstransformator en het lamp 
je te schakelen. Aan de batterij zetten 
we nog een condensator van onge- 
ver 2 microfarad parallel om het 
signaal door te laten. De spanning 
van de batterij moet zo gekozen 
worden dat het lampje slechts flauw 
gloeit, anders zou het bij een sterker 
signaal doorbranden. Deze spanning 
bedraagt voor het genoemde lampje 
3-4,5 V (fig. 1). 

Maar ondanks deze maatregelen blijft 
een gloeilampje traag en geeft grote 
vervorming. Een beter resultaat geeft 
een neonlamp je, dat we over de pri- 
maire wikkeling van de uitgangs- 
transformator aansluiten. Maar ook 
nu is het noodzakelijk dat er een 
constante spanning over het lampje 
staat. Anders reageert het niet op alle 
spanningsvariaties zolang deze span- 
ningen onder de ontsteekspanning 
van het lampje liggen, (fig. 2) De 
condensator van 0,1 microfarad dient 
om het signaal door te laten en de 
weerstand R om de hoogspanning, 
zo te verlagen, dat deze vlak boven 
de ontsteekspanning ligt. Hierbij 
doet zich echter nog een moeilijk- 
heid voor. Als deze weerstand te 
hoog gekozen wordt, gaat het ge- 
heel als neon-generator werken. We 
beginnen met een weerstand van een 
paar honderd kilo-ohm en deze 



54 







verlaagd in verband met de maxi- 
mumspanning van de transistor, (fïg. 
4 ). 

Nu de bevestiging van de L.D.R. 
of transistor in de reflector. In een 
stukje plastic installatiebuis monteren 
we een transistorvoetje door middel ' 
van kaarsvet, Wijmaplast, Philoplast, 
of iets dergelijks. Vooraf monteren 
we een afgeschermd snoertje aan de 
buitenste twee pennen van het tran- 
sistorvoetje. Aan de afscherming 
wordt nog een blank draadje gesol- 
deerd, dat buiten langs het buisje 
gebogen wordt om ook de reflector 
als afscherming te gebruiken, (fig. 5). 
Voor de bevestiging van de L.D.R. 
in het transistorvoetje solderen we 
er twee blanke draadjes aan zodat de 
weerstand met de lichtgevoelige kant 
naar de binnenzijde van de reflector 
komt. (fig. 6). Let bij gebruik van een 
transistor vooral op de polariteit. 


verlagen we zodanig tot de fre- 
quentie van de generator boven het 
hoorbare gebied ligt. Als we de 
versterker zo hard moeten zetten 
voor voldoende uitsturing van het 
lampje dat het volume te groot is 
voor kamersterkte, kan de luid- 
spreker door een draadgewonden 
weerstand van ongeveer 5 Ohm 
vervangen worden. Het lampje draai- 
en we in de lamphouder van een 
reflector, waarbij we er op moeten 
letten dat het lichtpunt precies in het 
brandpunt van de reflector zit. 

De ontvanger 

Als lichtgevoelig element zouden we 
een fotoweerstand kunnen gebruiken 
(L.D.R.). Door middel van een 9 V 
batterij en een uitgangstransforma- 
tor verbinden we de fotoweerstand 
aan 1 de microfooningang van een 
versterker (fig. 3). Een fotoweerstand 
is echter, evenals een gloeilampje, te 
traag en geeft dus vervorming. 

Beter bruikbaar is een ander lichtge- 
voelig element, namelijk een OC13, 
waarvan we de lak voorzichtig heb- 
ben afgekrabd. Deze schakelen we 
hetzelfde als de fotoweerstand. Alleen 
de batterij spanning wordt tot 4,5 V 


Het richten! 

Voor het richten zetten we eerst een 
fel brandend gloeilampje in de zend- 
reflector, dat dus niet op de verster- 
ker, maar op een gloeistroomtrafo 
of een batterij van 6 Volt wordt aan- 
gesloten. Hiermee kunnen we ge- 
makkelijk, vooral als het donker is, 
de reflectoren op het gezicht op el- 
kaar richten. Bij de ontvanger moeten 
we er op letten dat de lichtvlek 
precies op het basisplaatje van de 
transistor of de lichtgevoelige kant 
van de fotoweerstand valt. Dit is te 
bereiken door het plasticbuisje meer 
of minder in de reflector te schuiven. 
Daarna zetten we het zendlampje in 


T.V. ruis (ve rvolg van pag. 43) 

lijn ook bij tot een hoger ruisgetal. 
Bij een abnormale zonne-activiteit 
kan de straling van de zon de galac- 
tische ruis belangrijk vergroten. Een 
ruisbron, die ook niet uit het oog 
verloren mag worden, is de aard- 
bodem, omdat de reflectie en de ge- 
leiding van het aardoppervlak niet 
volkomen zijn. 




de reflector en houden op een halve 
meter afstand er een blad papier 
voor. We verschuiven het lampje zo, 
dat het een scherpe en zo klein 
mogelijke lichtvlek op het papier 
geeft. Op deze manier is het mogelijk 
efen zo goed mogelijke richting van 
de reflectoren te verkrijgen. 

H. Lambregts, 

F. Dam. 


De etherruis kan door verschillende 
oorzaken groot worden. In feite be- 
perkt dus deze ruis de ontvangst- 
mogelijkheden. In Band I heeft men 
voor de t.v. -ontvangst reeds de grens- 
gevoeligheid bereikt. In band III is 
daarentegen nog een verbetering van 
8 dB en in Band 4 een verbetering 
van 15 dB mogelijk. 


SS 






ANTENNE BOOSTER 

voor 

transistorontvanger 


Transistor-ontvangers hebben een be- 
perkte gevoeligheid, die mede het 
gevolg is van de gebruikte ferriet- 
antenne. 

Meestal is in de ontvanger geen aan- 
sluitbuis voor aarde en antenne, doch 
veelal wordt niet ingezien, dat aarde 
en antenne ook inductief te koppelen 
zijn met de antennespoel van de ont- 
vanger. 

Volgens de hier beschreven metho- 
den behoeven zelfs geen wijzigingen 
aan de ontvanger te worden aange- 
bracht. 

De eerste oplossing is de meest ele- 
gante. Een plaatje carton ter grootte 
van 15 x 25 cm (ook volstaat 12 x 
20 cm) dat uit een schoenendoos kan 
worden geknipt, wordt bewerkt tot 
het aangegeven model is verkregen; 
hierna worden ca. 18 tot 20 win- 
dingen tussen de openingen gevloch- 
ten, waarvoor gewoon schelledraad 
kan worden gebruikt. 

Het ene einde van de spoel wordt 
met een goede buiten-antenne ver- 
bonden (zo lang en zo hoog moge- 


naar 

ANTENNE 



lijk) en het andere einde van de spoel 
gaat naar aarde, b.v. de waterleiding. 
Indien nu het ontvangertje voor de 


spoel wordt geplaatst, zal een grote 
winst in de gevoeligheid worden ver- 
kregen. 




TIP VOOR DECADE-BOX 


Door het realiseren van een simpele 
schakeling is het mogelijk de waar- 
den van weerstanden, en condensa- 
toren drie maal te gebruiken, name- 
lijk door ze enkel, in serie of parallel 
te schakelen. 

Twee stappenschakelaars met elk twee 
moeder contacten en een hand vol 
weerstanden en condensatoren zijn 
nodig. 

In het rechter ' gedeelte van de teke- 
ning wordt aan gegeven hoe de on- 
derdelen principieel moeten worden 
geschakeld. 

In de hoofdtekening is een schakelaar 
van 2x8 contacten gebruikt, doch 
aangezien er typen bestaan met 20 of 
24 schakelmogelijkheden, worden de 
volgende waarden voor te gebruiken 
onderdelen voorgesteld : 


+ N 

4 

é V, 

— 

HH 






PARALLEL 


b' 


!] 


PARALLEL 

ENKEL 

SERIE 


ENKEL 


TT L- 




SERIE 


10 , 100, ijo, ik , ikj, lok. Ijk, look, 
ijok, iM , rAfj, 10M (in Ohms). 

100, m, ion, loon, joon, 20 en jo pF 
( inF — rooopF — o, oor/tF) 



TRANSISTOR-ZENDER 

voor telegrafie 



Met transistorzenders is meestal nog 
niet veel aan te vangen omdat het 
vermogen en dus de te overbruggen 
afstand klein is. 

Voor telegrafie zijn door zend-ama- 
teurs echter wel aantrekkelijke expe- 
rimentele schakelingen te ontwikke- 
len. 

Het hier afgedrukte ontwerp is voor 
de 40 meter band en kan een afstand 
van 10 kilometer gemakkelijk over- 
bruggen . . . met de sleutel. 

De amateur met vergunning zal ge- 
makkelijk een modulatie met spraak 
kunnen realiseren door zijn technische 
kennis, terwijl mede door de toepas- 
sing van kristal en sleutel de animo 
voor piraten zeer klein zal zijn. 
Doordat de zender kristalgestuurd is 



(7000 tot 7200 kHz) is het optreden 
van harmonischen beperkt. 

De spoel wordt gewikkeld op per- 
tinaxbuis van 25 mm diameter met 
geëmailleerd koperdraad van 1 mm 
L2 is 20 en L3 is 6 windingen. De 
afstand tussen L2 en L3 is 5 mm. 

Li is een H.F. Smoorspoel, die elkeen 
wel in de junkbox heeft liggen. 

Aan de antenne moet de nodige zorg 
worden besteed. Een afgestemde an- 
tenne zou te prefereren zijn, doch een 
twintig-meter antenne is niet altijd 
mogelijk. Daarom wordt volstaan 
met een soort kwart golflengte van 
2 x vijf meter, zie tekening. 

Beter kan men te werk gaan volgens 
de bovenste tekening van de lengte 
van twintig meter. Een goede mon- 



tage met isolatoren en stevige las- 
punten zijn natuurlijk noodzakelijk. 


seinsleutel 



antenne aarde 

IS#-' 


©batt© 


57 







HIFI-TUNER 


Hoewel door het totstandkomen van 
de nieuwe FM-zenders een kwali- 
teitsweergave over bijna het gehele 
land is verzekerd, zal in vele gevallen 
de zelfbouwer toch nog behoefte ge- 
voelen aan een afstemeenheid voor 
de middengolfband, die hem een 
hoge muziekkwaliteit verzekert. 

Deze schakeling, ontwikkeld door de 
heer M. Astier te Parijs bergt de 


zekerheid van zeer hoge kwaliteit 
in zich. 

De bandbreedte is 15 kHz binnen 
3 dB en de vervormingsfactor is zeer 
laag, zelfs bij zeer sterk gemoduleerde 
signalen. 

De eerste buis, een EF89, is normaal 
geschakeld als HF-versterker. 

De eerste triode werkt echter als 
Sylvania-detector, terwijl de andere 
buis als AVC-versterker dienst doet. 
Bovendien wordt de AVC-spanning 
benut om de indicator EM34 te 
sturen, die het mogelijk maakt ver- 


vorming en afstemming in het oog 
te houden. 

De bedrading moet goed worden ver- 
zorgd, terwijl de beide spoelen 
(Ki o, PP11, 402N of ander type) 
afgeschermd jpoeten zijn, of anders 
niet te dicht bij elkaar in de buurt 
mogen staan. 

De ontvanger werkt perfect voor 
locale zenders, dus binnen een gebied 
van 100 kilometer; verder afgelegen 
zenders kunnen ook worden ont- 
vangen, doch dan zullen stoorsig- 
nalen een hinderlijke invloed hebben. 



Distorsiemeter 

(vervolg van pag. 45) 
duleerd zijn, doch hiervoor blijkt de 
50 Hz netfrequentie geschikt. 

Varieer de voeding in 1/10 Volts- 
stappen van 0,1 tot 1 Volt en merk 
op deze punten de meterschaal of 
maak er een lijstje van. (Noteer dus 
. welke stand de meter heeft bij de 


verschillende precisie-voltages). Deze 
standen geven het distorsie-percen- 
tage aan, zodat b.v. 0,3 Volt betekent 
3% vervorming. 

Herhaal hetzelfde in de 5% stand in 
stappen van 0,1 Volt van 0,1 tot 0,5 
Volt. 

Bezit men geen variable voeding, dan 
kan met behulp van een precisie- 


weerstand van 120 Ohm en 40 cm 
weerstandsdraad van 56 Ohm per 
meter een spanningsdeler worden ge- 
maakt. (Zie fig, 3.) Over de klemmen 
staat een wisselspanning van 1 Volt; 
het is duidelijk, dat elke 4 cm van de 
lineaal een spanning van 0,1 Volt 
vertegenwoordigen (12 cm is bijvoor- 
beeld 0,3 Volt). 


58 






NIEUWE DUBBELPENTODE 


De buizenfabriek Lorenz heeft een nieu- 
we dubbelpentode ontwikkeld speciaal 
voor stereo-versterkers en balansverster- 
kers. 

Voor dit doel waren tot nu toe de vol- 
gende mogelijkheden: 

2 x EC. . en 2 X EL. . 

2 x EF. . en 2 x EL. . 

1 x ECC. en 2 x EL. . 

2 x ECL. . 

De eerste drie mogelijkheden zijn zonder 
meer goed, doch bieden het nadeel van 
vele buizen. 

Het gebruik van twee buizen triode/ 
pentode is de laatste tijd zeer veel toe- 
gepast, doch ten opzichte van deze me- 



Gloeispanning 6.3 volt 

Gloeistroom 0.55 A 



Anode spanning 

200 

250 

250 

volt 

Anodestroom (zonder signaal) 

26 

24 

2 X 21 

mA 

Anodestroom (max. signaal) 

200 

250 

250 

volt 

Schermroosterspanning 

— 

— 

2 X 26 

mA 

Schermroosterstroom (zonder signaal) 

4-8 

4-5 

2 X 4.2 

mA 

Idem (max. signaal) 

— 

— 

2x8 

mA 

Neg. roosterspanning 

6.8 

9 

9 

volt 

Kathodeweerstand 

1 10 

160 

180 

ohm 

Prim. uitgangstrafo 

6 

to 

1 ï 

kOhm 

Vermogen 

1.8 

2.2 

8.2 

watt 

Vervormingsfactor 

10 

10 

5 

% 


thode is er nu een nieuwe bijgekomen, 
die belangrijke voordelen biedt. 

Bij het gebruik van een dubbeltriodc en 
een dubbelpcntode valt allereerst op, dat 
de beide eindtrappen in verlerlei opzicht 
identiek aan elkaar zullen zijn. 


De gezamenlijke kathode en de voor 
beide delen gelijke gasdruk in één ballon 
dragen reeds zorg voor een mechanische 
gelijkheid. 

Bovendien is het bekend, dat de eind- 
pentode sneller veroudert dan de triode; 


bij het verwisselen van buizen geldt dit 
als een zeer praktisch voordeel voor de 
dubbelpcntode. 

Brom- en genercerneigingen, die in 
schakelingen met een triode/pentode 
moeilijk te onderdrukken zijn door het 















NV GULLY - LOOSDRECHT (HOLLAND) 

1,1 ' ... . . 


M.C.B. et VERITABLE ALTER 


"Broma" 

AMSTERDAM- VALERIUSSTR.H4 TEL.020 72.07.52 


DIVERSE SCHAAIFITTINGEN 
DRAADSTEUNEN 
TRANSFORMATOR AANSLU1TPL.AATJES 
ZEKERINGHOUDERS 
ENTREES 

GEPERFOREERD PERTINAX 
TRANSFORMATOREN 


EN HET BEKENDE MONTAFLEX 
LABOR ATORI UMCH ASSIS 




DRAADGEWONDEN POTENTIOMETERS? 


uit VOORRAAD leverbaar 


• 10 slagen potenciometer HELI 46 

• miniatuur potentiometer BOBI 12B 
12 mm diameter 

• MINIBOB potentiometers 26 mm diameter 

• VC 375: 2 watt typen voor betere 
apparatuur 

• type 1515, . precisie-potentiometers 6 W 
vermogen 


diverse andere typen op bestelling! ! 


ICHNISCH BUREAU J. TH. VAN REYSEN 


GASTHUiSLAAN 214, DELFT 
TELEFOON (01730) 2 26 78 








zo dicht bij elkaar bevinden van voor- 
en eindversterker, zullen bij het gebruik 
van een dubbelpentode gemakkelijker in 
de hand worden gehouden. 

Ook het feit, dat de triode/pentode voor 
beide delen een gezamenlijke kathode 
heeft, maakt bijzondere voorzieningen 
noodzakelijk voor de negatieve rooster- 
spanning en de tegenkoppeling, waarvan 
men bij het gebruik van een dubbel- 
pentode geen rekening hoeft te houden. 
Een volledige uitsturing van de voor- 
versterker en de eindversterker zal bij 
het gebruik van een dubbelpentode en 
een dubbeitriode gemakkelijker zijn dan 
bij toepassing van 2 x ECL. . 

Al deze overwegingen hebben geleid tot 
de ontwikkeling van een dubbelpentode 
ELL80, die voor stereo 2x3 Watt kan 
leveren met een vervormtngsfactor van 
10% bij volle uitsturing en die voor een 
balansschakeling 8.5 watt kan opbrengen 
met een vervorming van minder dan 

5 %. 

De fabriek heeft twee schakelingen be- 
kend gemaakt, waarin de dubbelpentode 
wordt gebruikt. De eerste is een stereo- 
versterker, waarvan de meetgegevens 
zijn verstrekt in fig. ia. 

De balansversterker uit figuur z staat in 
klasse AB en heeft bij een nuttig ver- 
mogen van 8 Watt een vervorming van 
minder dan 5% zonder tegenkoppeling. 
De stereo-versterker heeft een gevoelig- 
heid van 60 mV bij volle uitsturing en 
de balansversterker 100 mV. 

Wij hopen in volgende uitgaven van 
Electronica-wereld enige volledige scha- 
kelingen met de ELL80 te publiceren. 


OP DE NEDERLANDSE MARKT 


Een van de Japanse merken, die wereld- 
faam hebben verkregen en zelfs, ondanks 
het feit, dat haar producten niet in 
Nederland verkrijgbaar waren, ook hier 
bekendheid geniet, is Sony. 

De firma Brandsteder te Amsterdam 
heeft thans de vertegenwoordiging voor 
Nederland op zich genomen en zal de 
verkoop per 1 april starten. 

Sony onderscheidt zich van vele andere 
Japanse merken doordat niet zozeer op 
de prijs is gelet bij het fabricageproces. 
Transistor-ontvangers, bandspeelappara- 


tuur en buis- ontvangers munten uit 
door de hoogste kwaliteit en vorm- 
geving. 

Desondanks liggen de prijzen op een 
zeer concurrerend niveau. De handel 
willen wij vooral attent maken op de 
hierboven afgebeelde ontvangers. 

Het type TFM Ï21 is voor AM/FM, 
bevat i 2 transistors en heeft telescopische 
antennesprieten, die in het handvat 
kunnen worden opgeborgen. De prijs 
is ƒ 280,—. Daarnaast een miniatuur 
middengolfontvanger met grote ge- 
voeligheid voor de brutoprijs van 
ƒ 128,— (inclusief oortelefoon en een 
lederen tasje); deze ontvanger heeft zes 
transistors (type TR 620). 

De KG/MG ontvanger met spriet- 
antenne is toegerust met 7 transistors en 
munt uit door grote stabiliteit in het 
KG-gebied. Voor de korte golf is boven- 
dien een fijnregeling mogelijk, die werd 
gerealiseerd met een soort butterfly- 
condensator. Compleet met tasje, oor- 
telefoon en spriet-antenne heeft deze 
ontvanger type TR 71 6 Y een prijs van 
ƒ 180, — . 

In de range van snoerloze ontvangers 
wordt het laatste type gelanceerd dat in 
vele moderne tinten kan worden ge- 
leverd met zichtbare volume-indicatie, 
LG- en MG-bereik en zeven transistors 
Type TR 712L kost ƒ 195; — . 

De firma Brandsteder te Amsterdam zal 
wederverkopers gaarne nadere inlich- 
tingen verstrekken. 


Serie-parallel schakeling van 
(b.v.) lampjes 


Met behulp van een dubbel-polige 
om-schakelaar kan een constructie 
voor het in serie dan wel parallel- 
schakelen van twee stroomgeleiders 
worden samengesteld. 

Bij het in serie-schakelen moeten C 
en E worden doorverbonden, terwijl 
voor het parallel-schakelen C en D 
alsook E en F kortgesloten zijn. 

Op de punten A en B wordt de span- 
ningsbron aangesloten. 

N. REINBERGEN, 

Amsterdam. 


TUMBLER 
SCHAKELAAR 
dubbelpolig omj 





mi 




VERTICAAL: 

I. Voorzetsel; 2. Resonantiefrequentie; 
3. Elektronenbuis; 4. Muzieknoot; 5. 
Vloeistof batte rij; 6. Symbool voor ijzer; 
7. Intermodulatie; 8. Deel v. FM- 
ontvanger; 9. Top-top-waarde; 10. Be- 
werker van gedrukte schakelingen; 

II. Zie 47 hor.; 12. Coilectorspanning; 
14. Leermeester van Marconi; 15. Mu- 
ziekinstrument; 17. Tegen; 19. Soort 
draad; 21. Koppelcondensator; 22. Lid- 


HORIZONTAAL: 

1. Deel van P.S.A.; 12. Regelbare 
transformator; 13. Deel van transistor; 
15. Hoofdcommissie Normalisatie; 16. 
Symbool voor element kalk; 18. Teken; 
20. Deel van transformator; 25. General 
Electric; 26. Effectieve waarde (Eng.); 
29. In orde; 30. Meetapparaat; 31. 
Hoogspanning (Eng.); 32. Russisch uit- 
vinder; 33. Inwendige weerstand; 34. 
Aanduiding voor tetrode; 35. Muziek- 
noot; 36. Bandrecorder (afk.); 37. Aan- 
duiding v. mengbuis; 38. Transformator; 
40. Kijk; 41. Woord uit radiotelefonie; 


43. Anodestroom ; 44. Uitgangsspanning; 
45. Deel van televisie-camera; 46. 
Muzieknoot; 47. Condensatormerk; 
48. Deel van een trein; 49. Muziek- 
instrument; 51. Gelijkstroom; 52. Zang- 
ensemble; 53. Electronenbuis; 55. Me- 
taal; 56. Uitgangscapadteit; 57. Toon- 
opnemer; 58. Ver. Staten; 60. Oscillator- 
output (afk:) ; 61. Kristal-telefoon (afk.); 
62. Draaicondensator; 64. Ogenblik; 
65. Symphonie van Beethoven; 67. 
Amusementszender; 69. Zie 47 hor.; 
70. Condensator. 


woord; 23. Zie 46 hor.; 24. Magneet- 
contact; 27. Zendontvanger; 28. .Deel 
van luidspreker; 33. Soort antenne; 
35. Muzieknoot; 38. Telegraaf restant; 
39. Muzieknoot; 42. Voegwoord; 44. 
Voorzetsel; 46. Zie 5 vert.; 47. Elek- 
trode; 48. Isolatie; 50. Elektrode; 51. 
Soort antenne; 52. Kleurentelevisie; 
54. Voorzetsel; 59. Roepletters voor 
Veronluisterpost; 61. Wetenschappe- 
lijke organisatie; 63. Omroepver.; 66, 
Voorzetsel; 68. Frequentie-aanduiding 
(Eng.). 


Opgave van literatuur, die bij de samen- 
stelling van dit nummer werd nage- 
slagen en van de bronnen, waaraan 
gegevens werden ontleend: 

Frigistor: Audium persdienst, Amster- 
dam; Laser: Technipress; Piezo-elec- 
trische bougie: Brush Cy, Southampton; 
Kernfusie: Technipress en USIS;, Discus- 
kanaalkiezer: Grundig-informatiedienst; 
Accutron: Technipress-feature; Rever- 


brato: Philips Persbureau, Funktechnik, 
Nr. 21-1960, Funkschau Hft 4 en 15 - 
1960, Technipress-proefnemingen; Tran- 
sistorgids: o.a. Transistors van J. H. 
Jansen (uitg. Wimar-Haarlem); Ruis in 
UHF: Funktechnik Berlin; Distorsie- 
meter: Technipress; Toongenerator: Elec- 
tronic Technology, febr. 196Q;7n£ercom: 
Technipress; Radio-metronoom ; Techni- 
press; Hifi-tuner; Revue du son. Juli 


1960, Parijs; ELL 80: Standard Electric 
persdienst, den Haag; Electronica-kruis- 
woord: Technipress. 


Erratum 

Op pagina 33 is het onderschrift voor 
figuur 8 weggevallen; dit moet luiden: 
plaatecho, waarin EL en EM resp. gever 
en opnemer voorstellen. 































































RADIO SERVICE „TWENTHE” 


Philips miniatuur m.f trsnsf. 
t?2 kHz per SU-I ƒ3- 

Pliil. min. MF-frafo's 1C.7 Mc 

Druktoets 3-banden spoeihlok 

2 x UKG, 1 x MG 

(m.f. 472 kHz) ƒ4.50 








buitenmaat 



ichaalltngM 



diopte 

36 mm 



MR-65 O-SOea 



MR-65 0-1 00ua 

20,- 




draanpoolmccer 

MR-65 0-1 ma 


voor gelijkstroom 

MR-65 0-IOma 



MR-65 O-IOOma 



MR-65 0-1i 

17,50 


MR-65 0-10a 

17,50 




buitenman»: 

83 mm 0 


schaallongte 



diepte 

40 mm 



MO-65 0-50ua 

f20,— 


MO-6S D'IOOua 

17,— 


MO-65 Q-500ua 

14,50 

draaispoelmetor 
VOOr gelijkstroom 

MO-65 0-t0m» 
MO-65 0-100ma 

11,50 

11,50 


MO-65 0-1 1 



MO-65 0-10,1 

11,50 


MO-65 0-30v 

11,— 


SO-65 0-30v 

'ZSiïZ&Zn, Solt O-SOOma 

&««■ 
moe luchtdemping S0 . 650 . 10a 

SO-65 0-30a 


© >v. 

FR ^'J® Ontvangkristal 465 l<C 

channhl 


|CEC0R®v s m ? I 


Philips miniatuur duo-cond. 

met FM-sectie f 2,75 
Philips drukschakelaar, 

vijf toetsen f 2,50 

Preh potentiometer, 

2 MOhm, met schakelaar f 1, — 
Philips pot meter, 500 kOhm, met 
doorlopend gat (oud model) f 1, — 

Philips ferriet antenne, 

MG en LG f 1,75 


TRANSFORMATOREN 

Uitgang EL 84 
Siemens Hi-Fi uitg. EL 84 
Siemens balans uitgang 2 x EL 84 
Dubbele smoorspoel 
2x 150 mA (Siemens) 

Voedingstransf. 130/220 V net. 

Sec. 1 x 250 V 90 mA-6,3 V 3 A - 7,25 
Microfoontransformator 

50 op 50 kOhm - 1,50 


Saba TV afstand bedien engs kastje 
met 7 m 7-aderige kabel (plastiek) 
met noval plug . 3,50 

Philips bandrecorderteller 

met nulinstelling - 3,95 



Meetcel 1 mA 



100 /iA meter 70/90 

0 

,25 

100 fiA meter 110/130 

0 

,50 

100 fiA meter 187/220 

0 


Philips mln lat duo-C 2 X490 pF I 2.25 

BLOK CONDENSATOREN 

1,5 fiF 4000 V I 5.50 
4 ft F, 1500 v f 3.50 
8 ft? 1500 V f 4.50 
10 ft F 1500 V « 5.50 

POTENTIOMETERS STEREO 

2X2 50 k£2 of 2X 1 MQ o( 2X 1,3 MC2 
met tOD. Per stuk f 1.50 

Miniatuur instel potm. van TV 
1-1,5-15-100-250-500 kt!, 
l-l.S-2 Mt! per stuk -0,50 



GROENEWEGJE 129 
DEN HAAG 
(bij de Wagenbrug) 
TELEF. :• 11 79 48 
GIRO : 201 309 


HF tot 30 MHz 
GTF44 = OC44 
GTF45 = OC45 
Universeel kristaldiode 
Germaniumdiode OA85 


Philips Auto-Mignon draaitafel voor 
auto- of geluidswagen, enz., 45 toeren. 
type AG 2101; voor 6-12 of 24 V DC 

f 75,— 

Teiefunken stereo opn./weergave- 

kopjes f 3,75 

Mu-metalen huisje, nieuw. 
Draaispoelmeter, 2 systemen in één huis, 
2x1 mA, prima bruikbaar te maken voor 
stereo, meter 80/85 mm 0. 

Dump nieuw f 7,95 


ONZE SPECIALE AANBIEDING IN ALUMINIUM oer D | aat 

RADIO- EN TV-BUIZEN M * « Vm Vl Tim 

28 x 65 cm x 1,5 mm 

35 x 65 cm x 1,5 mm 

DK91 DK.92 DK96 ECL80-82-84-85 

DL91 DL92 DL94 ECL86-113 

DL96 DY86 EA8C80 EF6-22-40-41-42 r*. 


EAM86 EBC81 
EBF80 EBF89 
EC86 ECC81-82 
ECC83-84-86 
ECC88-189 
ECF80-82-83 


EF80-83-85-86-89 
EF91-92-93-94-95 
EF97-1 83-1 84-804 
ELI 2-36-41 -42-81 
EL82-83-8 1-86-90 
EL91-95 ELL80 


Potm. 16 MOhm f 0,95 

Philips dubbel potm. 

2 MOhm + 200 kOhm-800 kOhm - 1,— 
Philips dubbel potm. 

2 MOhm + 400 kObm-600 kOhm - 1,— 
Dump potmeter. 100 kOhm, 4 stuks - 1,— 
Draadgewonden potmeter 
250-300-500-800-2500-5000-25-50 kOhm 

Per stuk f 1,25 

Trillers, 6 V 4-pens. -4,95 

Idem 12 V . 1,50 

Polyester spoelvorm voor UHF enz., 
17 x 27 mm f 0,25 

Triode zendbuis 830B (RCA) - 2,95 

RELAIS 

Siemens kamrelais. mm-model, 6 of 12 V, 

2 x wissel f 4,75 

Siemens stappenrelais, 

3x11 standen. 4-baans - 4,75 

Siemens vlakrelais. 3 x wissel, 

spoel 800 -f 200 Ohm -1,95 
Siemens vlakrelais 2 x maak; 

spoel 2 x S00 Ohm - 1,95 

AFSTEMCONDENSATOREN 

Oucati DUO 2 x 430 pF met FM-sectie 
2 x 20 pp f j iS0 

Ducati DUO 2 x 490 pF - 0,95 

Afstem-C 2 x 3-voudig. 

60 pF met keramische as. Nieuw in doos 
f4,75 

Philips miniatuur instel-C's, 2S pF - 0,50 
Nog steeds de beroemde 19 set van 
35 tot 155 m, met 15 bzn. S-meter en 
schema voor f 39,50 

WIRELESS SET No. 

TF77/30=OC30 . f3,75 

2N215= OC71 -3,— 

GTF2012, 8 Watt = OC16 - 5,50 
TF80/60, 8 Watt - 6,— 

-TF66 = OC71 - 3,— 

TF75 = OC72 -1,95 



STABILISATOREN: OD3 f2,25 
Neonlampjes, kl. mod., v. orgels - 0,35 


Dit is slechts een kleine greep uit onze 
grote sortering buizen, bekende mer- 
ken tegen LAGE PRIJZEN! 

VRAAGT ONZE GRATIS PRIJSLIJST 
welke wij u gaarne toezenden. 

Vrachtkosten voor rekening koper. 

MINIMUM POSTORDER f 3,—, ver- 
zending uitsluitend onder rembours of 
bij vooruitbetaling op giro. Onze zaak 
is des donderdags na 13 uur gesloten. 



Isophon, min. luidspr. 57 mm 0, 

3 Ohm 10000 gauss, 1 Watt f 5,25 

Philips motor 4,5 V; batterij verbruik 
25 mA v. transistor-draaitafel f 3,95 

Nieuwe electrische koffergramm. met 
mechanische weerg. In prachtige kunst- 
leren koffer, motor 78 t. v. 110/220 V AV. 
Een spotkoopje f 13,50 

Nieuwe transformatoren voor balans- 
versterker 

1 voeding 110/220 - 2 x 350. 145 ma- 
5v4a-6,3v3, 5 amp, 

1 balansuitgang pri. 4000 sec 100 Ohm 
1 microfoon ingangtrafo 
1 balansingang 4 trafo, te samen f 35, — 
Nieuw verpakt. 


Min. dyn. Oortelefoons (Philips) voor 
transistorontvangers enz. f 0,95 

Kleine selsins, electr. assen, 6 V AC, 
50 Hz 200 mA v. indicat. enz., p. stel f 9,50 


10 meetgebieden 
2000 Ohm/volt 

Gelijkspanning; 

6 - 30 - 150 - 600 volt. 

Wisselspanning: 

6 - 30- 150- 600 volt. 

Gelijkstroom: 150 ma. 

Weerstand: 100 kilo Ohm. 

Plastic front — metalen huis. 

Afmeting; 92 x 65 x 37 mm. 

Prijs incl. batterij en meetsnoeren f 19,90 

18 meetgebieden 

20.000 Ohm/volt 

Gelijkspanning: 

10 - 50 - 250 - 500 - 1000 volt. 
Wisselspanning: 

10 - 50 - 250 - 500 - 1000 volt. 
Gelijkstroom: 

50 ua - 2,5 - 500 ma. 

Weerstand: 

50.000 Ohm - 0,5 - 5 megohm. 

Decibel: —20 tot + 22 db, 

-h 20 tot 36 db. 

Afmeting: 130 x 96 x 40 mm. 

Met draaischakelaar. 

Prijs incl. batt. en meetsnoeren f 52, — 
Een compact, eerste klasse instrument, dat 
zijn prijs meer dan waard is. 

17 meetgebieden 
3300 Ohm/volt 

Gelijkspanning: 

6 - 12-60 - 300-1200 volt. 
Wisselspanning: 

6 - 12-60- 300 - 1200 volt. 

Gelijkstroom: 

0,3 - 3 - 300 ma. 

Weerstand: 

30.000 Ohm - 3 megohm. 

Decibel: 

— 20 tot 18 db; 0 tot 24 db. 

Plastic front; metalen huis. 

Afmeting: 120 x 85 x 38 mm. 

Prijs inci. batt. en meetsnoeren f 28,50 








ONZE AANBIEDING 
TV-MATERIAAL 

Gemont. MF-set, beeld en geluid. Ge- 
drukte schakeling (Tonfunk) f 22,50 
Raster en tijdbasis; gedrukte schak. 
(Tonfunk) met kleine beschad. f 7,50 
Bij aankoop 2 prints schema GRATIS 

UHF-tuner voor het Duitse 2e pro- 
gramma met bzn 2 x PC86 f 45, — 

Beeldbuis 53 cm, AW 53/88, 110° 

Nieuw, doch met kleine schoonheids- 
foutjes, met volle garantie f 75, — 

Beeldbuis MW 61/80 -95,— 

De moderne DISCUS KANAAL- 
KIEZER met roterende schijf en de 
buizen PCC88 en PCF80. Prijs f 19,75 

Prachtig voor o.a. veidsterktemeter! 

Philips kanaalkiezer, kl. model, met 
buizen PCC88 en PCF80, gedr. bedrad. 

f 30,— 

Speciale aanbieding - Let op de prijs. 
NSF kan.kiezer met bzn PCC88 en 
PCF82 f 22,50 

Idem, doch zonder bzn - 15, — 

HS-unit AT201 6 = AT2018 * 14,75 

HSP-unit 90° voor EY86 - 14,75 

Afbuigspoei, zonder magneet - 4,95 

Afbuigspoel (Graetz-90) - 9,75 

Afbuigspoei AT1006 of AT1005 - 10, — 

AT1008 110° afbuigspoei - 14,75 

Afbuigspoelen ATI 009/01 110° - 14,75 

TV-masker 43 cm, ongesp. - 1,75 

TV-masker (metaal), 43 cm - 3,50 

Idem, 53 cm - 4,75 

Plastic masker, 53 cm 110° - 3,50 

Beelduitgang 90 graden - 4,25 

Beeldbloktrafo - 2,75 

Voet v. beeldbuis, duodecal - 1, — 

2-delig Philips TV-chassis - 5, — 

Losse trommel Ph 12 kanaalkiezer 
met spoelen f 4,75 


Beeld breedteregelaar 


- 1,50 


TELEFUNKEN RECORDER 

KOPPEN 

Stereo opn./weerg. kop: 

4-spoor f 3,75 

Spleet: 3,5 mu; 40 — 16000 Hz 

Normaal opn./weerg. kop: 

dubbel spoor f 3,75 

Spleet: 3,5 mu; 40 — 16000 Hz 

ALLES NIEUW - PRACHT UITVOE- 
RING - IN MU-METALEN HUIS!! 


ionenval 

Focusseer magneten 


f 1,50 
- 6,50 


SILICIUM GELUKRICHTER voor TV 

400 V, 350 mA f 4,75 

Correctie-magneet - 1,50 

Saba afstand s bed ienings kabel , nieuw. 

In doos met 7 m plastic kabel, bedienings- 
kastje, (3 pot. meters) en novalplug f 3,50 

TV-kasten 43 cm, noten-kleur - 8,50 


TV-automaat met PCF80 


- 6,50 


3-el. LOP1K-ANTENNE -19,50 

10-el. breedband, kan. 5 — 11 - 22,50 

15-el. breedband, kan. 5 — 11 - 30, — 

FM-DIPOOL, zware uitvoering met 
speciale ringisolatie f 4,95 

Al deze antennes zijn corrosievrij. 

Regelbare osc.spoel 40 — 60 kHz 

voor bandrecorder f 1.50 


TV-BUIZEN nieuw in doos met gar., 

53 cm, 70 graden 20HP4A f97,50 

Zo juist ontvangen de nieuwste 
Philips AUTOM. KANALENKIEZER 

met buizen f 30, — 


Minimum postorder f 2,50. Zending 
alleen onder rembours of vooruit- 
betaling per giro. Goederen welke niet 
aan de verwachting voldoen, kunnen 
binnen 3 dagen worden teruggezonden 
waarna terugbetaling volgt. 
Verzendkosten voor rekening koper. 


Duo-C 2 x 500 
FM-duo 2 x 16 pF 

CELLEN 

B300 C75 f 2,75 
B250 C60 ff 1,95 


B60 C600 - 4,75 

B30 C275 - 1,95 

M30 C900 - 3,50 


Siemens blokcel: E220 C300 * 3, — 

E220 C350 f 3,50 E220 C400 - 4,— 
B 20 V, 6 A - 10,50 4000 V. 3 mA- 4,75 

CELLEN E250/C60 - 1,95 

Telefunken eindtrappen voor auto- 
radio met complete trillervoeding 
met 1 x EL41 of EL84 - 6 volt f 42,50 
met 1 x EC92 + 2 x EL84, 12 V - 52,50 

Ingëkap. smoorspoel 80 mA - 1,95 

Grundig drivertrafo v. transistor f 1,25 
OC 45 ' 3,50 

Siemens dubbele smoorspoel 
2x150 mA f 4,25 

AEG meetcel, 1—5 mA - . 1,50 


Miniatuur Smoorspoel, 20 mA - 0,50 

Eikeltriode 955 M 1,50 85A1 - 2,— 

Stabilisatoren VR105 - 2,75 

Kwikgelijkrichtbuis 

2000 V - 1000 mA - 2,50 

RELAIS 

Relais 500 Ohm, 1 contact 10 A - 2,75 

Tweeling-relais, 24 volt - 2,— 

Telrelais, telt tot 9999 - 0,95 

Vlakrelais - 1, — 

Kwikrelais 5 A, 40 V = - 2,75 

6 volt synchr. triller - 3,50 

2 volt triller synchr. - 2,50 

50 keramische C’s + 50 R’s - 2,50 

TURN SLIP INDICATOR 24 V. 

Naast het kompas een prachtig hulpmiddel 
voor koers te houden op schepen! f 19,50 


De nieuwste 59 cm vierkante 
BEELDBUIS 110°, zonder masker, 

met kleine schoonheidsfoutjes 

f95,— 


VOLLE GARANTIE! 


TELEFOONTOESTEL met kiesschijf 

gelijk aan stadstelefoon f 4,75 

Tel. hoorn als stadstelefoon - 2,50 

TELEFOONCENTRALE 27 lijnen 

f 195,— 

Koptel. met microf. 19-set f 2,75 
Telef.kabel (v. orgel). 5-ad., p. m. - 0,25 
9-aderig, per meter - 0,50 

3-ad. plastic tel.kabel, p. m. - 0.15 

NORIS hoge tonen luidsprekers 5 Ohm 
Ovaai f3,95 Rond f 4,75 

Noris dubbel-conus luidspreker 
18 cm 0 , 5 Ohm f 7,50 

Batterij luidspreker, 10 cm vierkant. 

Zeer gevoelig, 5 Ohm f 5,75 

Luidsprekerrooster, bruin plastic, 

13x21 cm f 1,25 

Lorenz hoge-tonen-speaker LSH85, 

te gebruiken als mike f 1,75 

Philips luidspr.doek, 30 x 50 cm - 1,75 

Luidsprekertrafo’s PHILIPS, enz. 
7000/3,6 10500/3,6 12500/3,6 15000/3,6 

22000/3,6 7000/15 f 1,75 

Siemens groot model HIFI-uitgang 
voor EL84 met tegenkopp. f 4,25 

Uitgang, klein model, 7000/5 - 1, — 

ERRES uitgang EL84 - 1,75 





RADIO LENSSEN 


GIRO 64 35 91 
TELEFOON 6 44 94 



Origineel polyester, verliesvrije en 
weerbestendig LINTLIJN, 300 Ohm 

(grijs en doorzichtig). Per meter f 0,18 

Monarch stereo wisselaar, 4 snelh,, 

ook gewoon te gebruiken f 69,50 

Kunstmaan-puls-zender 200 Mc, met 
buizen en telescoop-ant. f 4,75 

Metz miniatuurmotoren 4,5 V= - 1,95 

Blaupunkt spoelblok 5 toetsen, 

4 banden, met schema f 3,75 

10,7 Mc, Blaupunkt MF - 0,95 

10,7 Mc, ratio-detector - 0,95 

Gecomb. Görler MF-trafo, p. stel - 1,50 
Telefunk MF-trafo 472 kC, p. stel - 1, — 
Ferrietstaaf 12x2 cm - 1,75 

18x10 f 1,25 - 12x8 * 0,75 

GOLFSCHAKELAARS: 

keramisch 2-deks, 4 standen f 1,75 

miniacuur 1-dek, 4 moedercontacten, 

3 standen f 0,75 

2-deks, 4 standen - 0,95 

Min. schakelaar, 12 standen - 2,25 

TRANSFORMATOREN 
prim. 127—220 V 

Gloeistroom trafo prim. 110/220 sec. 
1 x 6,3, 1 x 19 V f 2,95 

Trafo v. oscillograaf AEG lx 1700, 
20 mA, 2 x 470 80 mA, 4 x 6,3 f 19,50 
Philips 70 mA 2x 260 1 x 6,3 - 5,95 

Philips 70 mA 2x260 2x6,3 - 6,25 

ingekapseld 6,3 V - 1 A - 3,75 


Philips 2 x 6,3, 1 x 4, 1 x 300 V 

250 mA - 19,75 

Philips voeding 60 mA, 2 x 260 V, 

4 en 6,3 V f 4,75 

Philips voeding, 75 mA, 2 x 260 V, 

4 en 6,3 V f 5,75 

Philips voeding 100 mA, 2 x 260 V, 

1 x 6,3 V f 6,75 

Verhuistrafo 75 Watt, ingekapseld, ge- 
scheiden gewikkeld f 9,75 

Microf.trafo 50 — 20.000 Ohm - 0,75 

Grundig celvoed. 50 mA pr. 0 — 220 V 
sec. 1 x 6,3 + 1 x 260 V f 5,50 

SMOORSPOELEN Telefunken, voor 
het maken v. toonwissels, 2,85 mH 

f 2,75 

Draadgew. pot. meters, 500 Ohm, 

10.000 100.000 f 1,— 

2 x 50.000, op as - 1,50 

Transistoren 

TF75 = OC72 f 1,95 

GFT2012, 8 Watt ± OC16 - 5,50 


OC3 f 2,50 


OC4 f 2,50 


Losse dyn. elementen, 50 Ohm f 1, — 
(luidsprekertjes v. hoge tonenzuil) 

Ker. novalvoet m. afsch. bus f 0,60 
Novalvoet f 0,25 Rimlockvoet - 0,25 

METAAL- 

PAPIERCONDENSATOREN 

8 ;xF, klein model f 2,50 

blok 4,7 en 8 /xi - 4,25 

Bosch ontstoor cond. 3 /xF - 1, — 
Aanloopcondensator 2,7 /x F - 1,50 


ELCO'S 385 volt 
1 x32 fif f 1,— > 2x 50 ^F - 1,75 
2x100 /iF, 275 volt - 0,95 

Bipolaire ELCO 150 fiF, 150 V - 0,95 
Idem, 100 fxF, 12,5 V - 0,30 

WMF doopwikkelcondensator 
0,5 n F 750 volt - 0,50 

Druktoetsschak., 5-toets rechtstandig, 
wit f 2,50 

8 toetsen, rechtst. - 2,75 

10 toetsen, rechtst. - 2,75 

2x4 toetsen, afzond, lossend - 3,75 

Klaviertoetsen als in radio 
4— 5— 6— 7 f2,— — 10 f 4,75 

Toetsen, rechtst., 4 standen - 1,95 
Kristaldiode univers. tot 200 Mc - 0,50 
200 kC kristal - 3,75 

Zwaar 10-ad. rubb.kabel draad 1 mm 0. 
Per meter f 0,50 

Ferriet-antenne MG LG - 1,75 
Diverse SNAREN voor GRUNDIG 
bandrecorders, 36 cm, per stuk f 0,75 


Alléén afgehaald, wordt niet ver- 
zonden. Voor scoop of TV, 

NIEUWE BUIZEN 

VCR517 f 4,50 Voet hiervoor f 1, — 
CV951 12,5 cm - 4,50 


Diverse RADIOKASTEN, moderne 
Duitse modellen f 1, — 



Door grote rechtstreekse aankopen zijn wij in staat gesteld 

onze radio- en TV-buizen van de bekende merken, o. a. Telefunken, 

Mullard, Lorenz, enz. tegen de volgende uiterst lage prijzen te leveren: 


AL4 4,75 

DL95/ 

ECC81/ 

EF42 

3,75 

EL82 

4,75 

AZ1 2,50 

3Q4 2,75 

12AT7 3,75 

EF50 

0,95 

EL83 

4,50 

AZ4 4,25 

DL96/ 

ECC82 / 

EF80 

3,— 

EL84 

3,50 

AZ11 2,75 

3C4 3,25 

12AU7 3,75 

EF83 

3,50 

EL86 

4,— 

AZ41 2,50 

DM70 3,— 

ECC83/ 

EF85 

3,50 

EL90/ 


DAF91 / 

DM71 3,— 

12AX7 3,75 

EF86 

3,75 

6AQ5 3,50 

155 3,25 

DY80 4,— 

ECC84 3,75 



EL91 

3,75 

DAF92/ 

DY86 4,25 

ECC85 3,75 

EF89 

3,50 

EL95 

3,50 

145 3,25 

DY87 4,25 

ECC86 7,50 

EF91 

2,20 

ELL80 

6,50 

DC90 3,25 

EAA91 3,— 

ECC88 5,75 

EF93/ 


EM4 

4,25 

DCC90/ 

EABC80 3,25 

ECC91/ 

6BA6 3,— 

EM34 

4,25 

3A5 4,25 

EAF42 3,75 

6J6 3,- 

EF94/ 


EM71A 

4,75 

DF91/ 

EAM86 4,25 

ECC189 7,50 

6 AU 6 3,— 

EM80 

3,50 

1T4 3,— 

EB34 1,— 

ECF80 4,50 

EF95 / 


EM81 

3,50 

DF92/ 

EBC33 1,— 

ECF82 4,75 

6AK5 3,75 

EM84 

3,50 

1L4 3,— 

EBC41 3,75 


EF97 

3,50 

EM85 

3,50 

DF96 3,25 

EBC81 3,75 

ECF83 5,75 

EF98 

3,50 

EQ80 

5,75 

DF97 3,25 

EBC90/ 

ECH3 4,75 

EF183 

4,75 

EY51 

3,50 

DK91/ 

6AT6 3,25 

ECH4 4,75 

EF184 

4,75 

EY80 

3,50 

1R5 3,25 

EBC91/ 

ECH21 4,25 

EF804 

5,75 

EY81 

3,50 

DK92 3,25 

6AV6 3,25 

ECH42 3,75 

EH90 

3,50 

EY82 

3,25 

DK96 3,25 

EBF2 4,75 

ECH81 3,50 

EK90/ 


EY86 

3,75 

DL91/ 

EBF80 3,50 

ECH83 3,50 

6BE6 3,25 

EZ4 

2,75 

1S4 3,25 


ECL80 4,— 

EL3 

4,75 

EZ11 

3,— 

DL92/ 

EBF83 3,75 

ECL82 4,75 

EL1 1 

3,75 

EZ40 

2,50 

3S4 3,25 

EBF89 3,75 

ECL86 4,75 

EL34 

7,50 

EZ41 

2,75 

DL93/ 

EBL1 5,25 

ECL113 5,75 

EL36 

5,75 

EZ80 

2,50 

3A4 1,75 

EBL21 4,25 

EF22 4,25 

EL41 

3,25 

EZ81 

2,50 

DL94/ 

EC92 3,— 

EF40 4,— 

EL42 

3,75 

EZ90/ 


3V4 3,25 

ECC40 4,25 

ÊF41 3,75 

EL81 

5,75 

6X4 2,50 


OC3/ 


PL21 

4,75 

UCL82 

4,75 

VR105 2,75 

PL36 

5,75 

UF41 

3,75 

OD3/ 


PL81 

4,75 

UF43 

3.75 

VR150 2,75 

PL82 

4,75 

UF80 

3,50 

OZ4 

1,75 

PL83 

4,75 

UF85 

3,50 

PABC80 3,75 

PL84 

4,— 

UF89 

3,50 

PC86 

5,75 

PM84 

4,50 

UL41 

4,25 

PC92 

3,75 

PY80 

3,75 

UL84 

4,— 

PC96 

3,75 

PY81 

3,50 

UM4 

4,25 

PCC84 

3,— 

PY82 

3,50 

UY1 

3,— 

PCC85 

4,25 

PY83 

3,75 

UY41 

2,75 

PCC88 

5,75 

PY88 

4,75 

UY42 

2,75 

PCC189 5,75 

UABC803.25 

UY82 

3,50 

PCF80 

4,75 

UAF42 

3,75 

UY85 

2,75 

PCF82 

4,75 

UBC41 

3,50 

XFG1 

7,50 

PCL81 

5,75 

UBC81 

3,75 

5U4 

3,75 

PCL82 

4,75 

UBF80 

3,75 

5Y3 

2,25 

PCL83 

5,75 

UBF89 

3,75 

6SN7 

4,75 

PCL84 

5,50 

UBL21 

4,25 

6C4 

2,75 

PCL85 

5,75 

UCC85 

4,25 

25L6 

4,75 

PCL86 

4,75 

UCH21 

4,25 

35W4 

2,75 

PF83 

5,75 

UCH42 3,75 

50C5 

3,50 

PF86 

3,75 

UCH81 

3,50 

19J6 

1,50 


Onze garantie blijft als altijd: Iedere 
buis wordt gegarandeerd. 

Zendingen onder rembours (min. f 2,50) 
of bij vooruitbetaling per giro. 

Verzendkosten rekening koper. 

Handelaren en wederverkopers bij afname 
van 10 stuks of meer 10% korting. 


65 







EGEL ELECTRONICS - amsferilaiii 


ZANDSTRAAT 34 


BIJ KLOVENIERSBURGWAL 


TELEFOON 22 34 84 


GIRO 65 53 39 


TRANSISTOREN 

GTF20 = ong. OC71 < f 3,25 

GTF44 = ong. OC44 - 5,— 

GTF45 - ong. OC45 - 4,50 

GTF32 = ong. OC72, p. paar - 7,50 

TF66 = ong. OC72 - 3,25 

TF77/30 - 4,— 

TF80/30 - 6,— 

2SB75, ruisvrije LF-transistor - 3,50 

Miniatuur transistors « 3, — 

OC65 f4,25 OC66 - 4,75 

Celestron luidspreker, 0 11 cm - 5,75 
Erres luidspr., 6 W f 8,95, 10 W - 14,50 
Hoge tonen-luidsprek. 8x5 cm - 4,25 
Philips Luidspreker, 11 cm 0 - 5,25 

MF-trafo’s min. 471 kC, p. stel - 3, — 
MF-trafo’s 10,7 Mc - 0,95 

MF-trafo’s 471 kC - 0,95 

MF-kristallen, 465 kC - 3,75 

Gecornb. 471 kC en 10,7 Mc - 1,45 

Draai-C 1 x 100 pF - 1,75 

Philips min. draai-C 2x465 pF - 2,75 
FM draai-C 2 x 16 pF - 0,95 

Min. draai-.C 2x16pF - 2, — 

Spiitstator 2 x 50 pF - 1,75 

Telefoonkabel, 40-ad. p. m. - 1,25 

Afgeschermd draad, per meter - 0,20 
Teief. kabel, 24-ad., per 10 m. - 2,50 
Telefoonkabel 3-ad. grijs, p. m. - 0,15 
9-ad. telefoonkabel, per meter - 0,60 

Gepantserd 24-ad. kabel, p. m. - 1,25 
6-ad. plastic kabel, per meter - 0,75 

Per 100 meter - 55, — 

Schellendraad, 25 meter - 0,35 

LEAK, dyn. P.U. met Ph. kop (diamant) 
met trafo, nieuw f 75, — 


TV-NEON-RAAM werkt op 900 V. 

Zeer geschikt als blikvanger voor reclame- 
doeleinden (wordt niet verzonden) f 3,25 

FM-zendontvanger BC1000/WS31 

A.F.V. -ontvanger, dubbel super, compleet 
met 18 buizen en schema. Ideaal voor 
zweefvliegtuigen enz. f 57,50 

Deze set zonder buizen - 22,50 

Voor astronauten: draagbare RADAR- 
SET, AN/APG 13. Bestaat o.a. uit 
zend-ontvanger, indicator, antenne, 
omvormer hotels, enz., echter zonder 
raket f 295,— 

Veldtelefooncentrale, 10 lijnen, 
compleet met tel. hoorn, enz. f 35, — 

RADAR-SET bestaat uit: CMR trans- 
mitter Reciver MK II modulator Power- 
unit CMR, Lock unit MK I! f 145,— 
GELIJKRICHTCELLEN 
B60C600 f 4,75 B250C130 f 4,75 

M30C900 - 3,50 B250C125 - 3,50 

B30C275 - 1,95 SR250B75 - 3,75 

Cel, 500 V, 5 mA - 3,75 

Siemens TV-blokcel E220 C350 ‘ 3,50 
E220 C300 f 3,— E220 C400 - 4,~ 

SILICiUM DIODEN BA100 - 2,25 
OA210 f4,75 OA214 - 9,75 

Universeel kristaldiode - 0,75 

Kristaldiode IN21, nieuw in doos, 
slechts f 1,75 

Vizier mars compas - 2,50 

Officier prisma mars-compas - 3,50 

SABA TV-afstand-bedieningskastje, 
m. 7 meter 7-ad. plastic kabel - 3,50 


AEG scooptrrffo 1 x 1700 V, 20 mA, 

2 x 470, 80 mA, 4 x 6,3 V f 18,50 

Doos met 80 kristallen 20 — 27,9 Mc, 
voor f 30, — 

Doos met 120 kristallen 27 — 38,9 Mc, 
voor f 45, — 

Sound Power kopteief. DLR5S - 3,75 
Dyn. microfoon- element m. trafo- 4,25 
Balans: 2x EL84 of 2 x ECL82 - 5,50 
KSB dubb. straalbuis HRP2/100/15 
DBM 10-12 f22,50 

Deze buizen worden NIET verzonden. 
Hoogtemeter werkt als baromet. f 7,50 
Elec. kunstmatige horizon, 24 V - 15, — 
Oiiedrukmeters (nieuw) - 1,75 

Min. schakelaar 1x12 standen - 1,25 
Wisselspanningrelais, 220 V f 4,75 
Electro Voice, keramisch stereo/ 
monauraal PICKUP-ELEMENT voor 
inbouw in p.u.-arm met inbouwset 

f 6,50 

Record.-Reproducer Sound RD140/TNS 

werkt op 6 V accu, wordt gebruikt bij 
vlak- of krombaangeschut v. schot-inslag- 
controle. Actieradius 50.000 yard seis- 
mograaf-systeem. 3-kan. versterker, dual 
telwerk met correctie, draadrecorder met 
eindloos band, 3 opn. en 1 wiskop, ingeb. 
oscillograaf, compl. met kabels, control- 
boxen, dyn. grondmicrofoons, computers 
enz. f 250,— 

Omvormer 6 V op 125 V, ideaal voor 
= en ~ schee rap pa raten enz. f 5,75 

POSTORDERS ALLEEN BOVEN f2,S0 


(Strofes 


AF7 

2,75 

EAC90 

3,75 

ECH3 

5,25 

EF95 

1,75 

EM85 

3,75 

PCL86 4,75 

UF89 

3,75 

6AV6 

3,75 

AK2 

5,25 

EAF42 

3,75 

ECH4 

5,25 

EF184 

4,75 

EY80 

3,50 

PF86 3,75 

UL41 

4,25 

6AU6 

3,— 

AL2 

4,25 

EBC3 

1,75 

ECH21 

4,25 

EF804 

4,75 

EY81 

3,50 

PL21 4,25 

UL84 

4,- 



AZ1 

2,75 

EBC41 

3,75 

ECH42 

3,75 

EF97 

3,75 

EY82 

3,50 

PL36 5,75 

UM4 

4,25 

6BA6 

1,75 

AZ4 

4,25 

EBC81 

3,75 

ECH81 

3,75 

EF98 

3,75 

EY86 

4,25 

PL81 4,75 

UYIN 

3,— 

6BE6 

3,25 

V AZ11 

2,75 

EBC80 

3,75 

ECH83 

3,75 

EH90 

4,25 

EY87 

4,25 

PL82 4,75 

UY41 

2,75 

6C5 


AZ31 

2, — 

EBC91 

3,75 

ECL80 

4,- 

EK90 

3,25 

EZ2 

2,25 

PL83 4,75 

UY42 

2,75 

6J4 

3,75 

AZ41 

2,50 

EBF2 

4,75 

ECL82 

4,75 

EL2 

1,75 

EZ4 

2,75 

PL84 4,25 

UY85 

2,75 

6J7. 

2,75 

AX50 

4,25 

EBF80 

3,75 

ECL84 

4,75 

EL3 

4,50 

EZ40 

2,25 

PLL80 7,50 

QQE04/ 

6K6 

3,75 

DAF91 

3,25 

EBF83 

3,75 

ECL86 

4,75 

ELS 

4,25 

EZ80 

2,50 

PY80 3,75 

20 15,— 

6K7 

0,95 

DC90 

3,75 

EBF89 

3,75 

EF6 

2,75 

EL6 

4,25 

EZ81 

2,75 

PY81 3,75 

XFG1 

7,50 

6K8 

3,75 

DCC90 

4,25 

EBL1 

5,25 

EF8 

2,75 

EL41 

3*25 

EZ90 

2,75 

PY82 3,75 

1T4 

3,25 

6V6GT 

3,75 

DF91 

3,25 

EBL21 

4,25 

EF11 

2,50 

EL42 

3,75 

RG12/ 


PY83 3,75 

1L4 

3,25 

6X4 

2,75 

DF92 

3,25 

EC86 

6,50 

EF12 

2,50 

EL50 

3,75 

D60 0,75 

PY88 4,75 

1R5 

3,25 

12AT6 

3,75 

DF96 

3,25 



EF22 

4,25 

EL81 

5,75 

RL12 / 


UABC803,25 

1S5 

3,25 

12AU6 

3,75 

DK91 

3,25 

EC91 

3,75 

EF36 

1,95 

EL82 

4,75 

P35 

1.25 

UAF41 2,25 

1S4 

3,25 

12AT7 

3,75 

DK92 

3,25 

EC92 

3,50 

EF37 

1,95 

EL83 

4,75 

PABC80 3,75 

UAF42 3,25 

2D21 

4,25 

12AU7 

2,25 

} DK96 

3,25 

ECC40 

3,25 

EF40 

4,— 

EL84 

3,50 

PC86 

6,50 

UBC41 3,50 

3A5 

4,25 

12AV6 

3,75 

| DL91 

3,25 

ECC81 

3,75 

EF41 

3,75 

EL86 

4,25 



UBC81 4,25 

3S4 

3,25 

12BA6 

3,75 

1 DL92 

3,25 

ECC82 

3,75 

EF42 

3,25 

EL90 

3,75 

PCC84 

3,75 

UBF80 3,75 

3Q4 

3,25 

12BE6 

3,75 

j DL94 

3,25 

ECC83 

3,75 

EF80 

3,25 

EL91 

1,75 

PCC85 

4,25 

UBF89 4,25 

5U4G 

4,25 

25L6 

2,75 

DL96 

3,25 

ECC84 

3,75 

EF83 

4,25 

EL95 

4,25 

PCC88 

5,75 

UBL21 4,25 

5Y3 

2,25 

35W4 

2,75 

DM70 

3,25 

ECC85 

3,75 

EF85 

3,75 

ELL80 

7,50 

PCC189 5,50 

UCH21 4,25 

6AK5 

1,75 

S0B5 

3,75 

DM71 

3,25 

ECC86 

3,75 

EF86 

3,75 

EM4 

4,25 

PCF80 

4,75 

UCH41 2,75 

6AH6 

1,75 

50C5 

3,50 

DY80 

4,75 

ECC88 

5,50 

EF89 

3,75 

EM34 

4,25 

PCF82 

4,75 

UCH42 3,75 

6AK6 

1,75 

4688 

4,25 

DY86 

4,75 

ECC91 

2,75 

EF91 

2,20 

EM71 

7,50 

PCL81 

4,75 

UCH81 3,75 

6AQ5 

3,75 

4689 

4,25 

DY87 

4,75 

ECO 89 5,50 

EF92 

2,20 

EM80 

3,50 

PCL82 

4,75 

UCL82 5,75 

6AL5 

2,25 

EL34 

7,50 

! E8 3F 

2,75 

ECF80 

4,75 

EF93 

3,- 

EM81 

3,50 

PCL84 

5,75 

UF41 3,75 

6AS7 

4,75 



I EABC80 3.75 

ECF82 

4,75 

EF94 

3.75 

EM84 

3,75 

PCL85 

4,75 

UF80 3,75 

6AT6 

3.75 



tv- - . ■ ■ . 













TRANSISTORS 

TF77 = OC30 Siemens f 3.75 
TF75 = OC72 Siemens f 1.95 
TF801 30 = 00 6 Siemens f 4.50 
TF80160 = 006 Siemens f 6.— 
TF66 = OC71 Siemens f 3.— 
2N215 = OC71 Amerik. f 3.— 


GFT44 = OC44 TKD f 5.— 
GFT45 = OC45 TKD f 4.50 

OC79 Valvo f 4.50 

GFT32 = OC72 TKD f 4.— 
GFT32 TKD - per ‘paar f 8.— 
OC603 Telefunken ... f 3.75 
OA200 silicium diode f 4.50 

SIEMENS BLOKCELLEN 

E220-C300 f 3.— 

E220-C400 f 4.— 

E220-C350 f 3.50 

B60-C600 f 3.75 

Stafcel 4000 V, 3 mA f 4.25 
Siemens seleencel 

M3Q-C900 f 3.50 

Siemens cel 

E100-C4 f 0.40 

Siemens cel - klein model 
B250-C75 f 4.25 


3540 kC tot 8575 kC - zie hiervoor Radio Electronica, febr.- 
nummer - ook de jan.- en febr.nrs vanElectron 1961. 


PRIJS f 2.50 


ELCO's 

IX 16 n?, 450— 550 V f 1. — ! 
1 X 32 jtF, 250—275 V f 0.65 
1 X 25 f tl F, 350—385 V f 0.75 
2X 50 pF, 350— 385 V f 1.95 
2X504-4 fiF, 350-385 V f 2.25 
Philips 7 pens synchroon trillers 
uit de dump. Omschakelbaar v. 


6— 12 V accu f 1.45 

SEINSLEUTEL 

in stofdicht kastje f 0.95 


KOPTELEFOON met dynamische 

microf. v. 19-set. Nieuw f 3.50 
Siemens BALANSUITGANG voor 
2X EL84. Sec. aanpass. 15 en 
5 Q. PRIJS f 5.95 met volledige 
bouw en principeschema van 10 
watt HIFI-VERSTERKER 
GRUNDIG miniatuur UITGANGS- 
TRAFO - 20.000 op 5 fl f 1.50 
LUIDSPREKER 13 cm conus, 

150 Q f 7.50 

SABA AFSTANDBEDIENING v.TV 
met novalplug en 7 meter ka- 
bel - 3 pot.meters, ingebouwd 
in bakeliet huis ... f 3.25 




Kleine voedïngstrafo prim. 220 
volt. Sec. 25-75-100 V 15 mA, 
12,5 V, 800 mA. Prijs f 2 — 

AFTAKBARE WEERSTAND 500 £2 
4W - 52 Q 5W - 16kQ, 2,5 W 
10 Q, 15 W - 3kQ, 4 W. 
Aftakweerstanden zijn afzonder- 
lijk te gebruiken. DRAADGEW. 

Prijs f 0.50 

DRUKTOETSSCHAKELAAR m. 6 
druktoetsen, waarvan 4 toetsen 
per toets 4X omschakelen. De 
andere twee zijn dubbele licht- 
net/schakelaar Prijs f 1.95 
KOPTELEFOON - 100 Q f 4.50 


drie korte golf banden 

13 — 30 meter 

30— 80 meter MF 472 kC met montagegegevens 
80 — 2Ó0 meter 

PRIJS f 4.50 

Postorders boven f 25.— franco 

RADIO „STER” 

D. LEEUWERINK 


HERDERINNESTRAAT 2a DEN HAAG 

KENGETAL 0 70 TELEFOON 11.44.15 


^ ^ 








Naast magneetbanden voor studiogebruik en instrumenta- 
tie-doeleinden worden door de Kodak-fabrieken 4 typen 
magneetband vervaardigd voor amateur- en semi-professio- 
neei gebruik: "Standaardband” /’Dubbelspeelband”, "Haut 
Niveau-band” en het nieuwe „Triple Play-band". Dit laatste 
type heeft, bij gebruikmaking van één standaardspoel, een 3x 
zo lange speelduur ais Standaardband. Geluidsband dus, dat 
aan de bezitter van apparatuur met z.g. kleine spoelen 
waarlijk professionele mogelijkheden biedt. 


Alle typen Kodavox ge- 
luidsband zijn nu voorzien 
van de nieuwe z.g. ”low 
print” emulsie, waardoor 
”echo effecten” en andere 
bijgeluiden tot het uiterste 
worden beperkt. 


Vraag inlichtingen bij Kodak N.V. Den Haag - TeL 070-614121